Πολιτική ορθότητα: το βάρος των λέξεων και η ελαφρότητα της γραμματικής

Ανάμεσα στα πολλά κινήματα ρύθμισης της γλώσσας, στην εποχή μας ξεχωρίζει αυτό που αφορμάται από ζητήματα πολιτικής ορθότητας. Σήμερα θα εξετάσουμε κατά πόσον οι επεμβάσεις καθαρισμού και εξυγίανσης της γλώσσας με βάση την πολιτική ορθότητα είναι αναγκαίες ή χρήσιμες, αλλά και πότε είναι εφικτές.

Ονόματα και στίγματα

Οι οπαδοί και πιστοί Του κατάφεραν να αντικατασταθεί το μάλλον υβριστικό και οπωσδήποτε στιγματισμένο παρωνύμι «Ναζωραίος» από το μικρό Του όνομα («Ιησούς») ή και από την, κατά τη χριστιανική πίστη, βασική ιδιότητά Του: Μεσσίας / «Χριστός». Αργότερα οι χριστιανοί κατάφεραν να οικειοποιηθούν και τον στιγματισμένο όρο «Ναζωραίος» και να τον μετατρέψουν σε ακόμα έναν τίτλο τιμής προς το πρόσωπο του Κυρίου τους. Αυτή είναι μία διαδικασία η οποία έχει επαναληφθεί αμέτρητες φορές στην ανθρώπινη ιστορία: πρώτα αντικαθίσταται ένας υποτιμητικός όρος από έναν άλλο και κατόπιν ο ίδιος αυτός όρος γίνεται αντικείμενο οικειοποίησης, ώστε να καταστεί θετική η συνδήλωσή του.

Αυτή η διαδικασία πήρε έκταση και έγινε συστηματικότερη τα τελευταία πενήντα χρόνια μέσα από το κίνημα της πολιτικής ορθότητας, το οποίο αποσκοπεί στο να απαλειφθούν από τη γλώσσα λέξεις και εκφράσεις που, κυρίως μέσω της συνδήλωσής τους, υβρίζουν ή προσβάλλουν τα άτομα ή τις ομάδες που χαρακτηρίζουν. Παρά τη χλεύη που έχει υποστεί το κίνημα της πολιτικής ορθότητας και παρά την – όπως θα δούμε – εγγενή ατελεσφορία κάποιων προτάσεών του, πρόκειται για σημαντική προσπάθεια, εφόσον αποσκοπεί στο να απαλλάξει τον λόγο από λέξεις και εκφράσεις που φέρουνε το βάρος της μισαλλοδοξίας, του ρατσισμού, του σεξισμού και, γενικότερα, ιδεολογιών που νομιμοποιούν τον αποκλεισμό, την εκμετάλλευση και την καταπίεση συνανθρώπων μας. Όπως επισημαίνει ο Neil Smith στο σχετικό κεφάλαιο του βιβλίου του ‘Language, Bananas and Bonobos’, η χρήση τέτοιων όρων συνιστά μια μορφή ηγεμονίας στη γλώσσα, κατά την οποία μία ομάδα που είναι κυρίαρχη με τον ένα ή με τον άλλο τρόπο (λ.χ. Ελλαδίτες, λευκοί, οθωμανική εξουσία, Ελληνοκύπριοι) ονοματίζει μια άλλη σύμφωνα με τη δική της ηγεμονική οπτική: τους Κυπραίους, τους αράπηδες, τους γκιαούρηδες, τις μαυρούες. Δείτε επίσης εδώ πώς το ‘Κυπραίος’ τείνει να είναι ουδέτερο στο στόμα ενός Ελληνοκυπρίου, παρότι συνήθως υποτιμητικό στο στόμα ενός Καλαμαρά. Με άλλα λόγια, το αίτημα για πολιτική ορθότητα είναι το αίτημα να αποκαλούμε τους άλλους όπως θα προτιμούσαν εκείνοι να τους αποκαλούμε.

Φύλο και γραμματικό γένος

Γλώσσες όπως τα ελληνικά διαθέτουν γραμματικό γένος: όλα ανεξαιρέτως τα ουσιαστικά είναι αρσενικά, θηλυκά ή ουδέτερα – ακόμα και όταν δε διαθέτουν φυσικό γένος αρσενικό (π.χ. ‘ορός’) ή θηλυκό (π.χ. ‘κλήτευση’). Αντίθετα, στη γραμματική των αγγλικών εκφράζεται μόνο το φυσικό γένος: ό,τι είναι ‘he’ είναι φυσικού γένους αρσενικού ενώ ό,τι είναι ‘she’ είναι φυσικού γένους θηλυκού. Ποιο γένος όμως χρησιμοποιούμε στα αγγλικά όταν δε γνωρίζουμε το φύλο του αντικειμένου αναφοράς; Κυρίως το αρσενικό, το ‘he’. Όμως προσέξτε ότι το αρσενικό στα αγγλικά, αντίθετα με το τι συμβαίνει στα ελληνικά και παραδείγματα όπως ‘ορός’ ή ‘τρόπος’, μπορεί να αναφέρεται μόνο σε αρσενικά έμψυχα όντα. Αυτή η προτίμηση προς το αρσενικό θεωρήθηκε από θεωρητικούς του φεμινισμού ότι εξυπακούει πως ‘κανονικά’ ένας οποιοσδήποτε άνθρωπος αναμένεται να είναι άντρας και ότι οι γυναίκες αποτελούν τελικά κάποιου είδους εξαίρεση ή παρέκκλιση από το (αντρικό και ανθρώπινο) πρότυπο.

Αυτή την κατάσταση προσπάθησαν να διορθώσουν πολλοί αναμορφωτές της αγγλικής γλώσσας κατά τη δεκαετία του 60, ώστε να ξεριζώσουν όχι μόνο μια καθημερινή υπενθύμιση του σεξισμού που κυριαρχεί στον κόσμο μας αλλά και μια πιθανή πηγή σεξιστικών διακρίσεων. Γι’αυτό δημιούργησαν αντωνυμίες οι οποίες, αντίθετα με το ‘he’ ή το ‘she’, δε θα έφεραν χαρακτηριστικό γένους και οι οποίες έτσι θα ήτανε κατάλληλες για έμψυχα αντικείμενα αναφοράς των οποίων το φύλο είτε δε μας αφορά, είτε δεν το γνωρίζουμε – αλλά και για τον Θεό. Από τη σελίδα 46 της ‘Cambridge Encycopedia of Language’ αντιγράφω κάποιες προταθείσες αντωνυμίες:

tey co e ne
thon mon heesh ho
hesh et hir jhe
per xe po person

Όπως ήδη αντιλαμβάνεστε, καμμία από τις παραπάνω αντωνυμίες δεν έπιασε. Γιατί όμως;

Τα λεξικά και τα λειτουργικά στοιχεία της γραμματικής

Πριν ασχοληθούμε με την αποτυχία του λανσαρίσματος στα αγγλικά μιας αντωνυμίας χωρίς γένος για τα έμψυχα αντικείμενα αναφοράς, ας επισημάνουμε πρώτα ότι πολλοί υβριστικοί ή πατερναλιστικοί όροι έχουν επιτυχώς αντικατασταθεί από άλλους, οι οποίοι δε φέρουν τέτοια φορτία. Τέτοιες προσπάθειες περιορίζονται μόνον από το γλωσσικό γούστο, τη χρήση και την επιτυχή ή μη διάδοση και διασπορά των ‘νέων’ λέξεων – καταλαβαίνετε λοιπόν και ποιος είναι ο ρόλος των μέσων ενημέρωσης. Έτσι, οι «ανάπηροι» έγιναν «άτομα με ειδικές ανάγκες» (κάτι που δεν αποτελεί ευφημισμό, όπως ξαναείδαμε, αλλά αλλαγή οπτικής γωνίας), ενώ οι «γύφτοι» έγιναν «Τσιγγάνοι», «Αθίγγανοι» και «Ρομά». Να σταθούμε λίγο εδώ: ενώ «Ρομά» (ενικός: «Ρομ») είναι ο πραγματικά πολιτικά ορθός όρος – αφού συνήθως έτσι προτιμούν να τους αποκαλούμε και έτσι ονομάζουν τους εαυτούς τους – το αλλόκοτο «Αθίγγανος» είναι ένας ‘αποκαθαρμένος’ όρος εξίσου αυθαίρετος και πατερναλιστικός με το «γύφτος», αν και όχι υβριστικός. Παράλληλα, πολλοί Έλληνες Ρομά έχουν οικειοποιηθεί τον όρο ‘Τσιγγάνος’.

Γιατί λοιπόν δε δούλεψαν οι αντωνυμίες χωρίς γένος στα αγγλικά; Γιατί τα ‘nigger’, ‘negro’ και ‘coloured’ εξέλιπαν και αντικαταστάθηκαν από άλλες λέξεις ενώ δε βρέθηκε ένα υποκατάστατο για το ‘he’ και ‘she’; Ο λόγος είναι η δομή της γλώσσας. Τα ρήματα, τα επίθετα και τα ουσιαστικά, οι λεξικές κατηγορίες, αντιπροσωπεύουν έννοιες και μπορούνε να επιλεγούν με σχετική ελευθερία και πολλές φορές συνειδητά από τον ομιλητή. Τα κριτήρια με τα οποία διαλέγουμε τις λέξεις μας είναι πολλαπλά και πολύπλοκα – ένα από αυτά μπορεί να είναι και η πολιτική ορθότητα. Έτσι, έχουμε την ευχέρεια να πούμε ‘γκέι’ ή ‘ομοφυλόφιλος’, αντί για ‘αδερφή’, ‘πούστης’, ‘κίναιδος’ ή ό,τι άλλο. Εδώ θυμηθείτε ότι οι λέξεις είναι τα (οικο)δομικά υλικά με τα οποία χτίζουμε προτάσεις και μπορούμε ως ένα βαθμό να τα διαλέξουμε εμείς.

Απεναντίας, προθέσεις, άρθρα, πτώσεις, αριθμοί, τροπικότητες-εγκλίσεις, ρηματικοί τύποι, μόρια, αλλά και οι αντωνυμίες, συναπαρτίζουν τις λειτουργικές κατηγορίες: είναι μέρος της νοητικής γραμματικής των φυσικών ομιλητών μιας γλώσσας και γι’ αυτό και δεν επιδέχονται επεμβάσεις και προσθήκες. Όπως είναι αδύνατο να δημιουργήσουμε συνειδητά νέες προθέσεις, νέα άρθρα, νέους ρηματικούς χρόνους, άλλο τόσο είναι αδύνατο να εισαγάγουμε νέες αντωνυμίες: η νοητική γραμματική κατά κανόνα δεν μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο ενδοσκόπησης, πολύ περισσότερο να ‘πειραχτεί’ και να ‘ρυθμιστεί’. Σε επίρρωση αυτής της διαπίστωσης, θυμηθείτε ότι ακόμα και ο εντατικός γλωσσικός προγραμματισμός που συνόδευε την καλλιέργεια της καθαρεύουσας απέτυχε να (επανα)εισαγάγει τη δοτική πτώση, πλήθος προθέσεων, την ευκτική έγκλιση και άλλα πολλά... Η νοητική γραμματική είναι ένα κλειστό συνδυαστικό σύστημα (αφού συνδυάζει στοιχεία φτιάχνοντας λέξεις και συνδυάζει λέξεις φτιάχνοντας προτάσεις). Ούτε οι κανόνες του, ούτε τα στοιχεία που χρησιμοποιεί σαν τσιμέντο για να κρατάει τις φράσεις και τις προτάσεις μαζί μπορούνε να αλλαχτούν, ακόμα και στο όνομα των ευγενέστερων προθέσεων.

Ακριβώς η αυτονομία της νοητικής γραμματικής εξηγεί και γιατί η δομή της δε φαίνεται τελικά να επηρεάζει το κοσμοείδωλό μας. Ενώ λέξεις όπως ‘μαυρού’ για να αναφερθούμε σε ασιάτισσες γυναίκες ανεξαρτήτως απόχρωσης επιδερμίδας, καταγωγής ή ηλικίας (που συνήθως όμως καθαρίζουν τα μπάνια μας και μεγαλώνουν τα παιδιά μας) συνδηλώνουν και πατερναλισμό-ηγεμονία και αποκλεισμό, η πλήρης απουσία γένους στην τουρκική γραμματική δεν κατέστησε την τουρκική κοινωνία παράδεισο ισότητας, ισοτιμίας και συναντίληψης μεταξύ των δύο φύλων. Με άλλα λόγια, ενώ η γραμματική δεν επηρεάζει την κουλτούρα και την ιδεολογία μας, οι λέξεις μας μετράνε – αλλά αυτό το γνωρίζετε ήδη.

[Δημοσιεύτηκε στον κυριακάτικο Πολίτη της 1ης Ιουλίου 2007]