Η «κατάρα της φυλής» ως πρόχειρος αναγωγισμός

 Με αφορμή συνέντευξη του Μηνά Καφάτου στη LiFO, ανέβασα πρόσφατα στο Facebook μια ανάρτηση η οποία πάει ως εξής:

Τα δεινά των πανεπιστημιακών στην Ελλάδα τα έχουμε τεκμηριωμένα. Την αιτιολογία τού γιατί οι πανεπιστημιακοί εκτός Ελλάδας κανοναρχούν ασταμάτητα το δίπτυχο «διχόνοια-κατάρα-της-φυλής / έξω πάμε καλά» άραγε την έχει μελετήσει κανείς;

Με αφορμή το σχόλιο καλού συναδέλφου στην ανάρτηση αυτή, θα ήθελα να επιστρέψω με κάποιες περισσότερες σκέψεις.

Το σχόλιο ήταν περίπου το εξής: ότι τάχα δυσανασχετεί κανείς (δηλαδή εγώ) με τοποθετήσεις συναδέλφων πανεπιστημιακών σχετικά με ζητήματα εκτός της ειδικότητάς τους μόνον όταν διαφωνεί κανείς με τις τοποθετήσεις αυτές. Αμέσως αναγνωρίζει κανείς αδιαμεσολάβητα κεντρώα αντανακλαστικά εδώ, αλλά ας συνεχίσουμε με την ουσία του σχολίου.

Ένα πρώτο ζήτημα είναι η μέθοδος με την οποία οι πανεπιστημιακοί προσεγγίζουμε ζητήματα εκτός της ειδικότητάς μας. Πολλοί δεν θέλουμε να παραδεχτούμε ότι πεδία όπως η ιστορία, οι κοινωνικές επιστήμες, οι πολιτικές επιστήμες, η κριτική κτλ. διέπονται από δικές τους επιστημολογικές αρχές και διαθέτουν τις δικές τους αναλυτικές κατηγορίες και τις δικές τους μεθόδους — τις οποίες πιθανότατα δεν γνωρίζουμε. Αυτό μπορώ να το βεβαιώσω ως γλωσσολόγος, αφού η γλώσσα όπως και η ιστορία πάσχουν ακριβώς από το ότι πάρα πολλοί συνάδελφοι τις θεωρούν terra nullius.

Η πεποίθηση αυτή συνοδεύεται συνήθως με την αφελή βεβαιότητα ότι οι συγκεκριμένοι συνάδελφοι (μηχανικοί, βιολόγοι, φυσικοί, μαθηματικοί ή άλλο) είναι οι πρώτοι που θα εξετάσουν ζητήματα που κείνται εκτός της ειδικότητάς τους. Ωστόσο ακόμα και αν δεν διακατέχονται από αυταπάτες πρωτοτυπίας, ακριβώς επειδή κατ’ αυτούς η γλώσσα, η ιστορία, η πολιτική και η κοινωνία δεν συνιστούν αντικείμενα επιστημονικής μελέτης, ακόμα κι αν δεν είναι οι πρώτοι παραμένουν κατά τους ιδίους οι αρμοδιότεροι να γνωματεύουν σχετικά.

Οι απόψεις αυτές λοιπόν για ζητήματα εκτός του ορίζοντα των φυσικών επιστημών αρθρώνονται εντονότερα και με περισσή παρρησία ίδιος από φυσικούς επιστήμονες, απόψεις που συνήθως διακρίνονται από διάθεση ξέφρενου αναγωγισμού. Οι δε φορείς των απόψεων αυτών αρνούνται να αναγνωρίσουν ως επιστημονικό οτιδήποτε δεν είναι θετική επιστήμη – σας μιλάω εκ πείρας.

Συνεπώς για τους παραπάνω η ιστορία, η γλώσσα, η πολιτική, η κοινωνία δεν μπορούν να αποτελούν επιστημονικό αντικείμενο, δεδομένου ότι επιστήμες είναι μόνον οι φυσικές επιστήμες. Αυτομάτως λοιπόν η δική τους γνώμη όσο κακοπλασμένη ή αφελής και να είναι («ζήτημα (παλίντονου) αρμονίας», «η κατάρα της φυλής», «ο νόμος της ζούγκλας», «ο άνθρωπος είναι ζώο» — χωρίς διευκρίνιση για το τι είδους ζώο είναι, «το Zeigeist»), πρέπει να γίνει σεβαστή.

Είναι πάντως αλλόκοτο τον 21ο αιώνα φυσικοί επιστήμονες άνθρωποι να μην έχουν εμπεδώσει την έννοια των αναδυομένων πολυπλοκοτήτων (αυτό που λένε emergence στα ξένα) και να πρεσβεύουν αφελή αναγωγισμό τουλάχιστον 100 ετών, κατά τον οποίο τα πάντα λ.χ. είναι στοιχειώδη σωματίδια και τέλος ή, αν γίνουμε λίγο πιο γενναιόδωροι, τα πάντα είναι πρωτεΐνες, κύτταρα, βιολογία και τέλος. Μάλιστα, στην έρευνα που κάνουν στη δική τους επιστήμη μοιάζουν να έχουν προ πολλού ξεπεράσει τέτοιους αφελείς αναγωγισμούς, ωστόσο στον δημόσιο λόγο τους οι αναγωγισμοί ζουν και βασιλεύουν. Αυτό το διαβλέπει κανείς ακόμα και στον νομπελίστα Hinton και στον τρόπο που μίλησε μετά τη βράβευσή του για φαινόμενα τα οποία πιθανότατα κατανοεί ελάχιστα, όπως η γλώσσα.

Πάμε τώρα στο άλλο σκέλος του σχολίου του καλού συναδέλφου δηλαδή γιατί αν διαφωνούμε με μια άποψη κακίζουμε την διατύπωση αυτής της άποψης ως δεινό, ενώ αν συμφωνούμε με αυτήν χειροκροτούμε. Η απάντηση είναι πολύ απλή: επειδή ως άνθρωποι διαθέτουμε κριτικές δυνατότητες και επειδή οι κριτικές δυνατότητες αλλά και η εξοικείωση οποιωνδήποτε από εμάς με τη βάσανο του να ελέγχουμε και να ερμηνεύουμε τα γεγονότα μάς επιτρέπουν να έχουμε πολιτικές απόψεις.

Με άλλα λόγια, όλες κι όλοι έχουμε πολιτικές απόψεις αλλά, δυστυχώς ή ευτυχώς, υπάρχουν κριτήρια για να αξιολογηθούν και να ζυγιστούν κριτικά. Η αξίωση της δεκαετίας του 90 και των αρχών του 21ου αιώνα πολιτικές απόψεις να έχουν μόνον κάποιοι επαΐοντες της κακιάς ώρας είναι τουλάχιστον ξεπερασμένη. Για παράδειγμα, οι τεχνοκράτες που τάχα θα γνώριζαν καλύτερα από την πλέμπα πώς π.χ. πρέπει να λειτουργεί η δημοκρατία είναι εκείνοι που μας έφεραν στο σημείο που βρισκόμαστε τώρα, σημείο στο οποίο θριαμβεύει ο λεγόμενος λαϊκισμός — και ας θυμηθούμε εδώ ότι «λαϊκισμός» είναι ένας όρος που χρησιμοποιείται ώστε μαγικά να εξισωθούν οι νέοι φασίστες και οι νέοι εχθροί της ελευθερίας με λ.χ. τον Στάλιν και τον Μάο ή και με τον καημένο τον Τομά Σανκαρά.

Τώρα, μια άποψη για την ιστορία, την κοινωνία ή την πολιτική η οποία θεμελιώνεται σε θυμόσοφα αντανακλαστικά, σε αμπελοφιλοσοφίες κι εικοτολογίες και όχι σε ελάχιστη εξοικείωση με τις μεθόδους των πολιτικών και των κοινωνικών επιστημών όχι μόνο δεν είναι άξια συζήτησης, παρά αξίζει τη χλεύη μας. Ταυτόχρονα η διατύπωση μιας τέτοιας άποψης δεν τιμά τον επιστήμονα που τη διατυπώνει.

Αναφορικά με τα παραπάνω, αναλογιστείτε μόνον πως αν εγώ ως γλωσσολόγος βγω και σας μιλήσω για τη vis vitalis ή για το φλογιστό δεν θα μπορώ να αξιώνω να πάρετε την άποψή μου στα σοβαρά. Αν λοιπόν ένας πολιτικός μηχανικός θέλει να κάνει γλωσσολογία με ό,τι διαβάσματα τυχαίνει να έχει κάνει και με ό,τι κατεβάσει η πολιά κάρα του, ή αν ένας ειδικός στην πληροφορική θέλει να μας μιλήσει με τον Ρέμπραντ με όρους «μ’ αρέσει / δεν μ’ αρέσει», νομίζω ότι αξίζουν να υποστούν αντίστοιχη μεταχείριση.

Όπως έλεγε και ένας αγαπημένος μου δάσκαλος, χειρότερο από το να νομίζεις ότι εσύ εφηύρες τον τροχό είναι να εφεύρεις τον τετράγωνο τροχό.

[Is Cypriot Greek being corrupted by social media?]

 This is an interview I gave last February for an English-speaking Cyprus newspaper. It was never published, but maybe it would be of some interest to the general public.

1. Has the youth’s language notably shifted recently due to TikTok and short-form video platforms?

There are two things to keep in mind here. The first is that every generation of young people have their own terms, catchwords, and mannerisms – sometimes up to even a linguistic variety we could call slang. These typically die away when this particular generation grows up, leaving few if any traces behind in the discourse of the many.

Second, knowing the first thing about language acquisition and language change one would be extremely suspicious of any presumption that short video platforms would have had any impact on anyone’s language, besides the introduction and circulation of said expressions, terms or mannerisms – expressions and terms which would have found a way to circulate among the young anyway.

2. Are there historical cases where external influences caused genuine linguistic contamination?

Define ‘contamination’. The term simply makes absolutely no sense when we talk about language. On the other hand, borrowing (mainly of words), is continuous among the world’s languages and this has been the case since the emergence of human language, whether we recognise all the cases of borrowing or not. I mean, even words like οθόνη and παράδεισος are loanwords…

3. Should the idea that languages can become "corrupted" through word borrowing, be a valid concern for the speakers?

No. Would anyone characterise contemporary English, with around 70% of its vocabulary being of non-Anglo-Saxon origin, as a corrupt language? Also notice the fetid and somehow morbid terminology employed here, when we talk about contamination, corruption, and similar medical calamities.

4. Given the Cypriot dialect's history of external influences, why do speakers object to social media slang reshaping it today? Is change not the natural progression of language?

As I said, slang hardly “reshapes language”. Consider all the French slang terms used in Standard Modern Greek between the 1920s and the 1960s: where are they now? Let me also once more stress that there is no linguistic variety that has not undergone extensive “external influences”, as you call them: Cypriot Greek is not exceptional in this.

5. Does perceived linguistic purity correlate with speakers' sense of cultural identity?

Probably yes, but “linguistic purity” is a wild fantasy, and a poorly defined one for that matter. I mean, purity in what sense? Purity as the absence of what? Would this linguistic purity mirror some kind of cultural purity? Do we really wish to indulge in the fantasy that ‘pure cultures’ exist after the Agricultural Revolution? The whole thing just doesn’t make any sense.

6. Should Cypriot dialect/language speakers worry about youth slang additions?

No, but they will. Youthspeak has been a cause for moral panic since ancient times. Let me also point out that the Greek variety spoken in Cyprus is called ‘Cypriot Greek’.

7. To what degree do slang terms like "chillάρω" (to chill) and "cringάρω" (to cringe) enter everyday speech to fill vocabulary gaps, such as lacking a Greek verb for "cringe"?

If they do fill such gaps then they might survive, otherwise they will fade away, just like lots of slang terms have done so in the past. Of course, there is also a chance that they may later be replaced by other terms: hardly anyone in Greece calls smart dress ‘αμπιγιέ’ anymore.

8. Does adapting borrowed words with a Greek verb ending like -ω indicate a language's strength?

Again, one needs to define ‘strength’, which applied to language is virtually inconsequential: English became a world language well after its whole inflectional morphology (noun suffixes, verb inflection and the like) was reduced to rudiments after the Middle English period. Is English strong nowadays?

The truly interesting question here is why we can borrow nouns almost as they are (ραουνταμπάουτ) but we need to adapt them to the Greek inflection if they have to be used as verbs (σκρολλάρω). It is this kind of questions we should be asking, because they reveal something about the nature of language.

9. Does language mixing lead to language death?

No, English is alive and well although it is definitely the product of extensive and continual language mixing between 800 CE and today: first Anglo-Saxon and Old Norse, then Old English and Norman French; then followed a truly massive influx of Latinate and other loanwords.

10. Should Cypriots fear language death from such external influences?

If we definitely have to talk in terms of fearing something (here we go again with the rhetorics of fear, corruption, death etc.), my personal opinion is that Cypriots should ‘fear’ the replacement of Cypriot Greek and Standard Modern Greek with English every time the discourse switches to serious, technical, or just complex topics.

11. Should the public be concerned that social media slang might replace traditional Cypriot words?

What is so special about what you call social media slang, as opposed to any other slangs? Slangs are localised, registers of language restricted to a specific purpose, and with limited shelf life.

12. Is the perceived youth literacy decline linked to new slang vocabulary from social media?

As my colleagues who have looked into this matter more seriously than I have will tell you, the decline in literacy has to do with how language is taught or not taught in the school system, and not due to some kind of social media influence or what not. Remember that before social media it was text messaging that would destroy literacy, with television and comics before that, and radio in even older times.

Συνέντευξη στον Nostos 100,6

Συζήτηση με τη Χρύσα Οικονομοπούλου και τον Σπύρο Χούντα στην πρωινή εκπομπή τους ― και τραγούδια.

Σεξισμός, Νεκρές Γλώσσες και Άλλες Παρανοήσεις

Συζήτηση στο Κανάλι Ideonio Podcast με τον Νίκο Ντιρλή και τον Θοδωρή Ρωμανό.

Εδώ το βίντεο.