Χρόνια Πολλά, Δαρβίνε
Πριν ενάμισυ χρόνο από αυτή τη στήλη μίλησα για την παρωχημένη αντιμετώπιση των γλωσσών ως ζωντανών οργανισμών που (στερεο)τυπικά γεννιούνται, αναπτύσσονται, ακμάζουν και πεθαίνουν. Επίσης είδαμε τότε ότι αυτή η αντιμετώπιση οδήγησε τους φιλολόγους και τους πρωτοπόρους γλωσσολόγους του 19ου αιώνα σε μια αντίληψη της γλωσσικής αλλαγής ως μιας εξελικτικής διαδικασίας αντίστοιχης με αυτήν που υφίστανται τα είδη των ζωντανών οργανισμών.
Το ερώτημα γιατί αλλάζουν οι γλώσσες βασανίζει τους επιστήμονες για πολλά παραπάνω από τα 150-τόσα χρόνια της σύγχρονης γλωσσολογίας. Την τελευταία εικοσαετία έγιναν μεγάλες πρόοδοι στο θέμα, αλλά περιορίζονταν κυρίως σε απλούς ενδείκτες πάνω στο θέμα ή και σε επιμέρους πτυχές της γλωσσικής αλλαγής. Έτσι, μέρος της έρευνας εστιάζει στον ρόλο της γλωσσικής επαφής, όταν δηλαδή δυο γλώσσες μιλιούνται στον ίδιο γεωγραφικό χώρο. Γνωρίζουμε λ.χ. ότι πολλά ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της κυπριακής μάλλον οφείλονται στην επαφή της με τα μεσαιωνικά γαλλοπροβηγκιανά των φράγκων και τη βενετική διάλεκτο. Γλωσσική αλλαγή μπορούμε να έχουμε όμως και εσωτερικά, χωρίς να είναι συνέπεια γλωσσικής επαφής: αυτή πώς εξηγείται;
Κάποιοι τονίζουν την τάση που έχουν κάποιες λέξεις με το πέρασμα του χρόνου να γραμματικοποιούνται, να μικραίνουν και να χάνουν την αρχική σημασία τους, αποκτώντας παράλληλα γραμματικές λειτουργίες. Έτσι από το ‘θέλω ίνα’ της ελληνιστικής Κοινής φτάσαμε στο ‘θα’, στο ‘θαλά’ και στο ‘(θ)έννα’ των νεοελληνικών διαλέκτων. Ωστόσο, η γραμματικοποίηση είναι μόνο ένα από τα πολλά διαχρονικά φαινόμενα.
Πρόσφατη έρευνα έχει ρίξει περισσότερο φως στους μηχανισμούς και τις αιτίες της γλωσσικής αλλαγής. Στο μνημειώδες βιβλίο του 2006 ‘The computational nature of language learning and evolution’, o Partha Niyogi χρησιμοποιεί μεθόδους από τη γλωσσολογία, τη στατιστική και τη βιολογία για να στηρίξει κάτι που πολλοί γλωσσολόγοι τις δεκαετίες του ’80 και του ’90 είχανε διατυπώσει ως υποψίες, εικασίες και υποθέσεις: η γλωσσική αλλαγή είναι συνέπεια του πώς τα παιδιά κατακτούν τη γλώσσα! Με άλλα λόγια, ακόμα και σε μια ομοιογενή και απομονωμένη γλωσσική κοινότητα, η γλωσσική αλλαγή είναι στατιστικά αναπόφευκτη μετά από μερικές γενιές. Γιατί όμως;
Τα παιδιά ευθύνονται για τη γλωσσική αλλαγή
Τα παιδιά κατακτούν τη μητρική τους γλώσσα μέσα στα πρώτα χρόνια της ζωής τους. Δεσμεύονται από έμφυτες δομικές προδιαγραφές και με βάση τα γλωσσικά δείγματα που ακούν αναπτύσσουν μια νοητική γραμματική συμβατή με αυτές. Οι προδιαγραφές αυτές είναι αρκετά αυστηρές και περιοριστικές ώστε η νοητική γραμματική που προκύπτει να μην ποικίλλει αισθητά από άτομο σε άτομο, παρότι διαφορετικά παιδιά ακούν διαφορετικές προτάσεις κατά τη γλωσσική τους ανάπτυξη.
Εδώ ακριβώς κρύβονται δύο σημαντικοί παράγοντες όσον αφορά τα σπέρματα της γλωσσικής αλλαγής: πρώτον, η ανάπτυξη της νοητικής γραμματικής μας ολοκληρώνεται ή τερματίζεται μέσα σε ένα περιορισμένο χρονικό πλαίσιο μέχρι κάποια στιγμή κατά την παιδική μας ηλικία. Αυτό σημαίνει ότι δεν έχουμε στη διάθεσή μας τεράστια δείγματα προτάσεων με βάση τα οποία θα αποφασίσουμε αν πρέπει λ.χ. να βάλουμε το ρήμα στο τέλος της πρότασης ή πριν το αντικείμενό του: μόνον οι προτάσεις που θα ακούσουμε μέχρι μια συγκεκριμένη ηλικία μετράνε και με βάση αυτές θα πρέπει να αποφασίσουμε για τον σχετικό κανόνα της νοητικής γραμματικής μας. Όποιος πρόλαβε τον Κύριον είδε, δηλαδή.
Δεύτερον, συγκεκριμένα είδη προτάσεων (π.χ. εμφατικές δομές, ερωτήσεις ή αναφορικές προτάσεις) μας οδηγούν να καταλήξουμε σε συγκεκριμένους κανόνες. Αν για οποιοδήποτε λόγο κάποιος μικρός ομιλητής ακούει ένα είδος προτάσεων πολύ σπάνια, τότε ενδεχομένως να μην προλάβει να καταλήξει στον αντίστοιχο κανόνα μέσα στον δοσμένο χρόνο. Ένα ακραίο παράδειγμα, και στατιστικά απίθανο, είναι το εξής: αν ένα παιδάκι που θα μάθαινε αγγλικά δεν άκουγε ποτέ του ερώτηση, δεν θα μπορούσε να καταλήξει στον κανόνα της αντιστροφής (δηλαδή του να λέει ‘Have they left?’ αντί για ‘They have left’).
Τα κομμάτια του ντόμινο
Συνεπώς, ενδέχεται ένα μικρό ποσοστό μικρών ομιλητών να καταλήξουνε σε μια νοητική γραμματική ελαφρώς διαφορετική από των γονιών τους. Εάν αυτό συμβεί, θα παράγουνε προτάσεις ελαφρώς διαφορετικές από των γονιών τους, στις οποίες θα βασιστούν τα δικά τους παιδιά για να αναπτύξουν τη νοητική τους γραμματική. Με τη διαδοχή των γενεών, ενδέχεται αυτή η αποκλίνουσα γραμματική σταδιακά να συνυπάρχει παραπληρωματικά με την παλιότερη γραμματική ή και να την αντικαταστήσει. Η γλώσσα αλλάζει (σχεδόν) από κούνια.
[Δημοσιεύτηκε στον κυριακάτικο Πολίτη της 22ης Φεβρουαρίου 2009]
22/2/09
8/2/09
Το εσωτερικό ρολόι της γλωσσικής ανάπτυξης
Από νωρίς μαζί με τα άλλα παιδάκια;
Κάποιοι μεταπτυχιακοί μου φοιτητές, που είναι επίσης γονείς μικρών παιδιών, ισχυρίστηκαν σήμερα ότι οι παιδίατροι συνιστούν να μπαίνουν τα παιδιά σε βρεφονηπιακό σταθμό όσο μικρότερα γίνεται. Ο λόγος, πάντα κατά τους φοιτητές μου, είναι ότι έτσι θα αναπτυχθούνε γλωσσικά καλύτερα. Με αφορμή αυτή την κουβέντα, ασχέτως αν αντιπροσωπεύει κάτι που πράγματι συνιστούν κάποιοι παιδίατροι ή όχι, θα μιλήσουμε κυρίως για τη γλωσσική ανάπτυξη των παιδιών και λιγάκι για τους βρεφονηπιακούς σταθμούς.
Αναπτυξιακά στάδια της γλώσσας
Είναι γνωστό ότι η γλωσσική ανάπτυξη όλων των παιδιών περνάει από ακριβώς τα ίδια αναπτυξιακά στάδια: πρώτα έρχεται το βαύισμα, μετά έχουμε μεμονωμένες λέξεις γύρω στους 12 μήνες, ακολουθούν αποσπάσματα προτάσεων με δύο λέξεις και μετά (απότομα) ολόκληρες προτάσεις. Παρότι διαφορετικά παιδιά περνούν αυτά τα στάδια σε διαφορετικές χρονικές στιγμές, αυτές κυμαίνονται μέσα σε καθορισμένα χρονικά πλαίσια. Επιπλέον, ισχύει κι εδώ το εξής: η γλωσσική ικανότητα δεν αντανακλάται απαραίτητα στη γλωσσική παραγωγή. Δηλαδή, υπάρχουν νήπια τα οποία δε μιλάνε πολύ. Αυτό δεν οφείλεται απαραίτητα στο ότι δεν έχουν αναπτυχθεί γλωσσικά: όπως υπάρχουν λιγομίλητοι και λαλίστεροι ενήλικες, έτσι υπάρχουν λιγομίλητα και λαλίστερα παιδιά.
Το αναπόδραστο της γλωσσικής κατάκτησης
Προτού προχωρήσει η συζήτηση, πρέπει να τονίσω ότι όλα τα παιδιά χωρίς κάποια παθολογία αναπτύσσουν τη μητρική τους γλώσσα τέλεια και ολοκληρωμένα. Μάλιστα, δεν υπάρχει τρόπος να αναστείλουμε, να επιβραδύνουμε ή να επιταχύνουμε εμείς ως γονείς ή ως παιδαγωγοί αυτή τη διαδικασία. Πιο συγκεκριμένα, μιλώντας περισσότερο στο παιδί δε θα καταφέρουμε να το κάνουμε να αναπτυχθεί γλωσσικά ταχύτερα – και γιατί θα έπρεπε άλλωστε. Χρησιμοποιώντας μεγάλη ποικιλία λέξεων δε θα καταφέρουμε να εμπλουτίσουμε το λεξιλόγιο του νηπίου. Επιπλέον, μιλώντας «σωστά» στο παιδί – ό,τι κι αν σημαίνει το «σωστά» για τον καθένα – δεν πρόκειται να πετύχουμε να κατακτήσει τη «σωστή» γλώσσα που θέλουμε εμείς.
Ισχύει βεβαίως ότι τα παιδιά παραμένουν περισσότερο ή λιγότερο στα αναπτυξιακά στάδια που πολύ χοντρικά σκιαγράφησα πιο πάνω. Ωστόσο, το πότε θα πούνε την πρώτη λέξη, πότε θα μπούνε στο στάδιο των ολοκληρωμένων προτάσεων, πότε θα καταφέρουν να προφέρουν σπάνιους φθόγγους όπως το ‘δ’ και το ‘θ’ ή συμπλέγματα όπως το ‘στ’ και το ‘σκ’, δεν εξαρτάται από εξωτερικά ερεθίσματα, την ποιότητα ή τον πλούτο τους. Για τη μεγάλη πλειοψηφία των παιδιών, το ‘πότε’ είναι ζήτημα εσωτερικής ανάπτυξης και η απάντηση ‘αργά ή γρήγορα’.
Είναι χαρακτηριστικό ότι τα παιδιά κατακτούν τη μητρική τους γλώσσα τέλεια και ολοκληρωμένα μέσα σε πάνω-κάτω το ίδιο χρονικό διάστημα σε όποιο σημείο του κόσμου και να μεγαλώνουν, όποια κι αν είναι η γλώσσα (ή οι γλώσσες) στην οποία τα εκθέτουμε, είτε ομιλούνται είτε νοηματίζονται, όποια κι αν είναι η κοινωνία γύρω τους (τροφοσυλλεκτών, αγροτική, βιομηχανική, μεταβιομηχανική), είτε τα παιδιά μεγαλώνουν σε μονογονεϊκές, πυρηνικές, εκτεταμένες οικογένειες, κλαν, κοινόβια (όπως τα παλιότερα κιμπούτς στο Ισραήλ) ή ιδρύματα και όποιο κι αν είναι το στυλ διαπαιδαγώγησης που επικρατεί στο (οικογενειακό) περιβάλλον.
Γλώσσα κι όλα τ’ άλλα
Βεβαίως εδώ μιλάμε για τη γλωσσική ανάπτυξη και μόνο – υπάρχει λ.χ. έρευνα ότι τα παιδιά που μεγαλώνουν σε ιδρύματα όπως ορφανοτροφεία έχουν δυσκολίες στη συναισθηματική ανάπτυξή τους, πράγμα που ίσως τα κάνει λιγότερο επικοινωνιακά ως ενήλικες. Σε αυτό λοιπόν το σημείο πρέπει να γίνει ο διαχωρισμός μεταξύ γλωσσικής και της υπόλοιπης ανάπτυξης των παιδιών: γνωστικής, συναισθηματικής, κοινωνικής κτλ. Ενδεχομένως, το να βάλουμε νωρίς το νήπιο στον βρεφονηπιακό σταθμό να έχει ευεργετικά αποτελέσματα σε αυτές τις πτυχές της ανάπτυξής του– αυτό είναι ένα θέμα για το οποίο ένας παιδοψυχολόγος ή ειδικός περί τα παιδαγωγικά γνωρίζει πολύ περισσότερα. Ωστόσο, γλωσσικά το παιδί θα κατακτήσει την ποικιλία που μιλούν οι συνομίληκοί του, είτε περάσει τα πρώτα χρόνια του με τη μητέρα, είτε με τη νταντά, είτε με τον παππού και τη γιαγιά, είτε μαζί με άλλα παιδάκια στον βρεφονηπιακό σταθμό: πράγματι, όλοι μιλάμε τη διάλεκτο της παιδικής παρέας μας, ούτε των γονέων ούτε των παππούδων μας.
[Δημοσιεύτηκε στον κυριακάτικο Πολίτη της 8ης Φεβρουαρίου 2009]
Κάποιοι μεταπτυχιακοί μου φοιτητές, που είναι επίσης γονείς μικρών παιδιών, ισχυρίστηκαν σήμερα ότι οι παιδίατροι συνιστούν να μπαίνουν τα παιδιά σε βρεφονηπιακό σταθμό όσο μικρότερα γίνεται. Ο λόγος, πάντα κατά τους φοιτητές μου, είναι ότι έτσι θα αναπτυχθούνε γλωσσικά καλύτερα. Με αφορμή αυτή την κουβέντα, ασχέτως αν αντιπροσωπεύει κάτι που πράγματι συνιστούν κάποιοι παιδίατροι ή όχι, θα μιλήσουμε κυρίως για τη γλωσσική ανάπτυξη των παιδιών και λιγάκι για τους βρεφονηπιακούς σταθμούς.
Αναπτυξιακά στάδια της γλώσσας
Είναι γνωστό ότι η γλωσσική ανάπτυξη όλων των παιδιών περνάει από ακριβώς τα ίδια αναπτυξιακά στάδια: πρώτα έρχεται το βαύισμα, μετά έχουμε μεμονωμένες λέξεις γύρω στους 12 μήνες, ακολουθούν αποσπάσματα προτάσεων με δύο λέξεις και μετά (απότομα) ολόκληρες προτάσεις. Παρότι διαφορετικά παιδιά περνούν αυτά τα στάδια σε διαφορετικές χρονικές στιγμές, αυτές κυμαίνονται μέσα σε καθορισμένα χρονικά πλαίσια. Επιπλέον, ισχύει κι εδώ το εξής: η γλωσσική ικανότητα δεν αντανακλάται απαραίτητα στη γλωσσική παραγωγή. Δηλαδή, υπάρχουν νήπια τα οποία δε μιλάνε πολύ. Αυτό δεν οφείλεται απαραίτητα στο ότι δεν έχουν αναπτυχθεί γλωσσικά: όπως υπάρχουν λιγομίλητοι και λαλίστεροι ενήλικες, έτσι υπάρχουν λιγομίλητα και λαλίστερα παιδιά.
Το αναπόδραστο της γλωσσικής κατάκτησης
Προτού προχωρήσει η συζήτηση, πρέπει να τονίσω ότι όλα τα παιδιά χωρίς κάποια παθολογία αναπτύσσουν τη μητρική τους γλώσσα τέλεια και ολοκληρωμένα. Μάλιστα, δεν υπάρχει τρόπος να αναστείλουμε, να επιβραδύνουμε ή να επιταχύνουμε εμείς ως γονείς ή ως παιδαγωγοί αυτή τη διαδικασία. Πιο συγκεκριμένα, μιλώντας περισσότερο στο παιδί δε θα καταφέρουμε να το κάνουμε να αναπτυχθεί γλωσσικά ταχύτερα – και γιατί θα έπρεπε άλλωστε. Χρησιμοποιώντας μεγάλη ποικιλία λέξεων δε θα καταφέρουμε να εμπλουτίσουμε το λεξιλόγιο του νηπίου. Επιπλέον, μιλώντας «σωστά» στο παιδί – ό,τι κι αν σημαίνει το «σωστά» για τον καθένα – δεν πρόκειται να πετύχουμε να κατακτήσει τη «σωστή» γλώσσα που θέλουμε εμείς.
Ισχύει βεβαίως ότι τα παιδιά παραμένουν περισσότερο ή λιγότερο στα αναπτυξιακά στάδια που πολύ χοντρικά σκιαγράφησα πιο πάνω. Ωστόσο, το πότε θα πούνε την πρώτη λέξη, πότε θα μπούνε στο στάδιο των ολοκληρωμένων προτάσεων, πότε θα καταφέρουν να προφέρουν σπάνιους φθόγγους όπως το ‘δ’ και το ‘θ’ ή συμπλέγματα όπως το ‘στ’ και το ‘σκ’, δεν εξαρτάται από εξωτερικά ερεθίσματα, την ποιότητα ή τον πλούτο τους. Για τη μεγάλη πλειοψηφία των παιδιών, το ‘πότε’ είναι ζήτημα εσωτερικής ανάπτυξης και η απάντηση ‘αργά ή γρήγορα’.
Είναι χαρακτηριστικό ότι τα παιδιά κατακτούν τη μητρική τους γλώσσα τέλεια και ολοκληρωμένα μέσα σε πάνω-κάτω το ίδιο χρονικό διάστημα σε όποιο σημείο του κόσμου και να μεγαλώνουν, όποια κι αν είναι η γλώσσα (ή οι γλώσσες) στην οποία τα εκθέτουμε, είτε ομιλούνται είτε νοηματίζονται, όποια κι αν είναι η κοινωνία γύρω τους (τροφοσυλλεκτών, αγροτική, βιομηχανική, μεταβιομηχανική), είτε τα παιδιά μεγαλώνουν σε μονογονεϊκές, πυρηνικές, εκτεταμένες οικογένειες, κλαν, κοινόβια (όπως τα παλιότερα κιμπούτς στο Ισραήλ) ή ιδρύματα και όποιο κι αν είναι το στυλ διαπαιδαγώγησης που επικρατεί στο (οικογενειακό) περιβάλλον.
Γλώσσα κι όλα τ’ άλλα
Βεβαίως εδώ μιλάμε για τη γλωσσική ανάπτυξη και μόνο – υπάρχει λ.χ. έρευνα ότι τα παιδιά που μεγαλώνουν σε ιδρύματα όπως ορφανοτροφεία έχουν δυσκολίες στη συναισθηματική ανάπτυξή τους, πράγμα που ίσως τα κάνει λιγότερο επικοινωνιακά ως ενήλικες. Σε αυτό λοιπόν το σημείο πρέπει να γίνει ο διαχωρισμός μεταξύ γλωσσικής και της υπόλοιπης ανάπτυξης των παιδιών: γνωστικής, συναισθηματικής, κοινωνικής κτλ. Ενδεχομένως, το να βάλουμε νωρίς το νήπιο στον βρεφονηπιακό σταθμό να έχει ευεργετικά αποτελέσματα σε αυτές τις πτυχές της ανάπτυξής του– αυτό είναι ένα θέμα για το οποίο ένας παιδοψυχολόγος ή ειδικός περί τα παιδαγωγικά γνωρίζει πολύ περισσότερα. Ωστόσο, γλωσσικά το παιδί θα κατακτήσει την ποικιλία που μιλούν οι συνομίληκοί του, είτε περάσει τα πρώτα χρόνια του με τη μητέρα, είτε με τη νταντά, είτε με τον παππού και τη γιαγιά, είτε μαζί με άλλα παιδάκια στον βρεφονηπιακό σταθμό: πράγματι, όλοι μιλάμε τη διάλεκτο της παιδικής παρέας μας, ούτε των γονέων ούτε των παππούδων μας.
[Δημοσιεύτηκε στον κυριακάτικο Πολίτη της 8ης Φεβρουαρίου 2009]
25/1/09
Σιωπή διαφορετικών ειδών
Πάμε (στην) πλατεία
Στα σύγχρονα ελληνικά μπορούμε να μιλήσουμε για κίνηση σε τόπο χωρίς να χρησιμοποιήσουμε την τοπική πρόθεση ‘σε’. Έτσι, πάμε πλατεία, Ιταλία ή γήπεδο, ερχόμαστε κολυμβητήριο, Λεμεσό ή σπίτι. Αυτοί οι τύποι, όπου ένα ‘γυμνό’ ουσιαστικό φαίνεται να δηλώνει την κίνηση σε τόπο, συνυπάρχουν φυσικά με τους αντίστοιχους εμπρόθετους: έτσι, επίσης, πάμε στην πλατεία, στην Ιταλία ή στο γήπεδο, ερχόμαστε στο κολυμβητήριο, στη Λεμεσό ή στο σπίτι. Σήμερα θα δούμε πώς λειτουργεί αυτή η προαιρετική απαλοιφή του ‘στο’, του ‘στη’ κτλ.
Η δομή της σιωπής
Στη γλωσσολογία γνωρίζουμε καλά πως στη γλώσσα ακόμα και ό,τι παραλείπεται ανήκει σε γραμματική δομή και διαθέτει γραμματική δομή. Ειδικά για τα ελληνικά, και όπως αναλύει και εξηγεί ο Jason Merchant σε πρόσφατη μονογραφία του, δεν μπορούμε να απαλείψουμε οτιδήποτε ή οπουδήποτε. Έτσι, όντως «τα ευκόλως εννοούμενα παραλείπονται», αλλά πρέπει να έχουν το μέγεθος και τη δομική θέση μιας κανονικής φράσης. Αυτό είναι το φαινόμενο της έλλειψης και ένα πολύ απλό παράδειγμα που το σκιαγραφεί είναι το εξής:
Αν πάτε για ψώνια και γυρίσετε (στο) σπίτι, ίσως σας ρωτήσει κάποιος από την οικογένεια «Αγόρασες μήλα τελικά;». Μπορείτε να απαντήσετε με μια ολόκληρη πρόταση, λ.χ. «αγόρασα δύο κιλά πράσινα μήλα», αλλά μάλλον όλο και κάτι θα αφήσετε απ’ έξω. Έτσι, μπορείτε να παραλείψετε το ουσιαστικό ‘μήλα’ και να πείτε «αγόρασα δύο κιλά πράσινα» (κι όχι, λ.χ., κόκκινα). Μπορείτε επίσης να παραλείψετε τον ‘πυρήνα’ της ονοματικής φράσης «πράσινα μήλα» και να πείτε «αγόρασα δύο κιλά». Μπορείτε πάλι να παραλείψετε ολόκληρη την ονοματική φράση «δύο κιλά πράσινα μήλα» και να πείτε «αγόρασα». Μπορείτε επίσης να παραλείψετε το ρήμα «αγόρασα» και να πείτε «δύο κιλά πράσινα μήλα». Άκόμα, μπορείτε να παραλείψετε το ρήμα «αγόρασα» και τον ‘πυρήνα’ της ονοματικής φράσης, λέγοντας «δύο κιλά». Ωστόσο, δεν μπορείτε να πείτε, π.χ., «αγόρασα δύο» (εννοώντας ‘δύο κιλά’) ή «κιλά πράσινα μήλα» – αφού και στις δύο περιπτώσεις το κομμάτι που προσπαθείτε να απαλείψετε δεν είναι φράση. Όπως λέει κι ο Merchant, που συνοψίζει έρευνα τεσσάρων δεκαετιών, «ακόμα και η σιωπή έχει δομή».
Άλλης μορφής σιωπή
Η επόμενη ερώτηση λοιπόν είναι εάν τα γυμνά ουσιαστικά αποτελούνε μια περίπτωση ελλείψεως. Ας επικεντρωθούμε σε ένα παράδειγμα όπως ‘πήγε νοσοκομείο’, που μπορεί προαιρετικά να ειπωθεί αντί για το ‘πήγε στο νοσοκομείο’. Το ‘στο’ δεν αποτελεί συντακτική φράση ή συντακτική μονάδα, πρόκειται για ένα μορφολογικό αμάλγαμα που συγκεράζει την πρόθεση ‘σε’ και το άρθρο ‘το’ – το οποίο όμως ανήκει στην ονοματική φράση. Το ‘στο’ δηλαδή είναι συντακτικά αντίστοιχο του ‘από το’ ή του ‘προς το’ ή του ‘με το’: δύο λέξεων, μιας πρόθεσης και ενός άρθρου, που ανήκουνε σε διαφορετικές φράσεις. Άρα δεν μπορεί να πρόκειται για έλλειψη: η έλλειψη ‘εξαφανίζει’ μόνον φράσεις, όχι λίγη φράση από ’δω και λίγη φράση από ’κει.
Δείτε και το εξής: ‘πήγε νοσοκομείο’ δεν μπορεί να σημαίνει ‘πήγε σε νοσοκομείο’. Αν κάποιος σας πει «μετά το ατύχημα πήγε νοσοκομείο να του βάλουν ράμματα», θα καταλάβετε ότι πήγε στο νοσοκομείο, σε συγκεκριμένο νοσοκομείο, όχι σε ένα κάποιο νοσοκομείο. Στο τραγούδι «πήγα σε μάγισσες, σε χαρτορίχτρες», ο στίχος δε θα μπορούσε να είναι «πήγα μάγισσες, χαρτορίχτρες» – και για μετρικούς αλλά και για γραμματικούς λόγους. Επιπλέον, συνήθως δεν μπορούμε να παραλείψουμε το «στο», «στα» κτλ. άμα η ονοματική φράση είναι πιο σύνθετη. Έτσι, λέμε «πήγα φούρνο και καθαριστήριο» αλλά όχι *«πήγα μεγάλο φούρνο και καθαριστήριο απέναντι». Θα πούμε «πήγα στον μεγάλο φούρνο και στο καθαριστήριο απέναντι».
Συνεπώς αυτά τα «γυμνά» ουσιαστικά που δηλώνουν κίνηση σε τόπο δεν αποτελούν περιπτώσεις ελλείψεως. Φαίνεται ότι το φαινόμενο είναι μορφολογικό. Αυτό δε σημαίνει ότι δε διέπεται από αδίδακτους αλλά λεπτοφυείς περιορισμούς, μάλιστα είδαμε μερικούς στην προηγούμενη παράγραφο. Σημαίνει ωστόσο ότι, αν και επιφανειακά μοιάζει με έλλειψη, ένα συντακτικό φαινόμενο, στην πραγματικότητα διαφέρει και στη δομή του και στο πώς δουλεύει.
[Δημοσιεύτηκε στον κυριακάτικο Πολίτη της 25ης Ιανουαρίου 2009]
Στα σύγχρονα ελληνικά μπορούμε να μιλήσουμε για κίνηση σε τόπο χωρίς να χρησιμοποιήσουμε την τοπική πρόθεση ‘σε’. Έτσι, πάμε πλατεία, Ιταλία ή γήπεδο, ερχόμαστε κολυμβητήριο, Λεμεσό ή σπίτι. Αυτοί οι τύποι, όπου ένα ‘γυμνό’ ουσιαστικό φαίνεται να δηλώνει την κίνηση σε τόπο, συνυπάρχουν φυσικά με τους αντίστοιχους εμπρόθετους: έτσι, επίσης, πάμε στην πλατεία, στην Ιταλία ή στο γήπεδο, ερχόμαστε στο κολυμβητήριο, στη Λεμεσό ή στο σπίτι. Σήμερα θα δούμε πώς λειτουργεί αυτή η προαιρετική απαλοιφή του ‘στο’, του ‘στη’ κτλ.
Η δομή της σιωπής
Στη γλωσσολογία γνωρίζουμε καλά πως στη γλώσσα ακόμα και ό,τι παραλείπεται ανήκει σε γραμματική δομή και διαθέτει γραμματική δομή. Ειδικά για τα ελληνικά, και όπως αναλύει και εξηγεί ο Jason Merchant σε πρόσφατη μονογραφία του, δεν μπορούμε να απαλείψουμε οτιδήποτε ή οπουδήποτε. Έτσι, όντως «τα ευκόλως εννοούμενα παραλείπονται», αλλά πρέπει να έχουν το μέγεθος και τη δομική θέση μιας κανονικής φράσης. Αυτό είναι το φαινόμενο της έλλειψης και ένα πολύ απλό παράδειγμα που το σκιαγραφεί είναι το εξής:
Αν πάτε για ψώνια και γυρίσετε (στο) σπίτι, ίσως σας ρωτήσει κάποιος από την οικογένεια «Αγόρασες μήλα τελικά;». Μπορείτε να απαντήσετε με μια ολόκληρη πρόταση, λ.χ. «αγόρασα δύο κιλά πράσινα μήλα», αλλά μάλλον όλο και κάτι θα αφήσετε απ’ έξω. Έτσι, μπορείτε να παραλείψετε το ουσιαστικό ‘μήλα’ και να πείτε «αγόρασα δύο κιλά πράσινα» (κι όχι, λ.χ., κόκκινα). Μπορείτε επίσης να παραλείψετε τον ‘πυρήνα’ της ονοματικής φράσης «πράσινα μήλα» και να πείτε «αγόρασα δύο κιλά». Μπορείτε πάλι να παραλείψετε ολόκληρη την ονοματική φράση «δύο κιλά πράσινα μήλα» και να πείτε «αγόρασα». Μπορείτε επίσης να παραλείψετε το ρήμα «αγόρασα» και να πείτε «δύο κιλά πράσινα μήλα». Άκόμα, μπορείτε να παραλείψετε το ρήμα «αγόρασα» και τον ‘πυρήνα’ της ονοματικής φράσης, λέγοντας «δύο κιλά». Ωστόσο, δεν μπορείτε να πείτε, π.χ., «αγόρασα δύο» (εννοώντας ‘δύο κιλά’) ή «κιλά πράσινα μήλα» – αφού και στις δύο περιπτώσεις το κομμάτι που προσπαθείτε να απαλείψετε δεν είναι φράση. Όπως λέει κι ο Merchant, που συνοψίζει έρευνα τεσσάρων δεκαετιών, «ακόμα και η σιωπή έχει δομή».
Άλλης μορφής σιωπή
Η επόμενη ερώτηση λοιπόν είναι εάν τα γυμνά ουσιαστικά αποτελούνε μια περίπτωση ελλείψεως. Ας επικεντρωθούμε σε ένα παράδειγμα όπως ‘πήγε νοσοκομείο’, που μπορεί προαιρετικά να ειπωθεί αντί για το ‘πήγε στο νοσοκομείο’. Το ‘στο’ δεν αποτελεί συντακτική φράση ή συντακτική μονάδα, πρόκειται για ένα μορφολογικό αμάλγαμα που συγκεράζει την πρόθεση ‘σε’ και το άρθρο ‘το’ – το οποίο όμως ανήκει στην ονοματική φράση. Το ‘στο’ δηλαδή είναι συντακτικά αντίστοιχο του ‘από το’ ή του ‘προς το’ ή του ‘με το’: δύο λέξεων, μιας πρόθεσης και ενός άρθρου, που ανήκουνε σε διαφορετικές φράσεις. Άρα δεν μπορεί να πρόκειται για έλλειψη: η έλλειψη ‘εξαφανίζει’ μόνον φράσεις, όχι λίγη φράση από ’δω και λίγη φράση από ’κει.
Δείτε και το εξής: ‘πήγε νοσοκομείο’ δεν μπορεί να σημαίνει ‘πήγε σε νοσοκομείο’. Αν κάποιος σας πει «μετά το ατύχημα πήγε νοσοκομείο να του βάλουν ράμματα», θα καταλάβετε ότι πήγε στο νοσοκομείο, σε συγκεκριμένο νοσοκομείο, όχι σε ένα κάποιο νοσοκομείο. Στο τραγούδι «πήγα σε μάγισσες, σε χαρτορίχτρες», ο στίχος δε θα μπορούσε να είναι «πήγα μάγισσες, χαρτορίχτρες» – και για μετρικούς αλλά και για γραμματικούς λόγους. Επιπλέον, συνήθως δεν μπορούμε να παραλείψουμε το «στο», «στα» κτλ. άμα η ονοματική φράση είναι πιο σύνθετη. Έτσι, λέμε «πήγα φούρνο και καθαριστήριο» αλλά όχι *«πήγα μεγάλο φούρνο και καθαριστήριο απέναντι». Θα πούμε «πήγα στον μεγάλο φούρνο και στο καθαριστήριο απέναντι».
Συνεπώς αυτά τα «γυμνά» ουσιαστικά που δηλώνουν κίνηση σε τόπο δεν αποτελούν περιπτώσεις ελλείψεως. Φαίνεται ότι το φαινόμενο είναι μορφολογικό. Αυτό δε σημαίνει ότι δε διέπεται από αδίδακτους αλλά λεπτοφυείς περιορισμούς, μάλιστα είδαμε μερικούς στην προηγούμενη παράγραφο. Σημαίνει ωστόσο ότι, αν και επιφανειακά μοιάζει με έλλειψη, ένα συντακτικό φαινόμενο, στην πραγματικότητα διαφέρει και στη δομή του και στο πώς δουλεύει.
[Δημοσιεύτηκε στον κυριακάτικο Πολίτη της 25ης Ιανουαρίου 2009]
30/11/08
Η διδασκαλία της γραμματικής των αγγλικών
Είναι περιττό, νομίζω, να κάτσει κάποιος να περιγράψει τη σημασία της αγγλομάθειας και εν γένει της πολυγλωσσίας στον σημερινό κόσμο. Κοινός τόπος λοιπόν η αυξανόμενη σημασία της γλωσσομάθειας: ενώ σε περασμένες δεκαετίες μέτραγε ως ένα έξτρα προσόν ή μια παραπάνω δεξιότητα για πρακτικούς-επαγγελματικούς σκοπούς, σήμερα είναι απαραίτητη σε βαθμό που φαίνεται να έχει τη σημασία που είχε ο αλφαβητισμός πριν μερικές δεκαετίες: ενός αναγκαίου κοινωνικού εφοδίου.
Μια ολίγη από ‘γραμματική της αγγλικής’
Όπως έχω ξαναγράψει, η κατανόηση των γλωσσικών φαινομένων έχει κάνει θεαματικά άλματα τα τελευταία πενήντα χρόνια. Διαπιστώνει όμως κανείς ότι ένα απελπιστικά μικρό κομμάτι αυτών των περιγραφών και των ανακαλύψεων πάνω στα γραμματικά φαινόμενα έχει διηθηθεί στα εγχειρίδια και τις μεθόδους διδασκαλίας της γραμματικής.
Εστιάζοντας στη διδασκαλία της γραμματικής ξένων γλωσσών, όπως τα αγγλικά, διαπιστώνουμε ότι εξετάζει μόνο ένα περιορισμένο σώμα γραμματικών φαινομένων, το οποίο διδάσκεται συστηματικά: ένα σώμα που ελάχιστα έχει αλλάξει ή εμπλουτιστεί τις τελευταίες δεκαετίες. Έτσι, όταν διδάσκουμε γραμματική της αγγλικής, διδάσκουμε κυρίως τα εξής:
Πρώτον, τους χρόνους του ρήματος, την παθητική φωνή και την αναθετικότητα (causatives), δεύτερον, τον υποταγμένο λόγο, δηλαδή τη σχέση εξάρτησης μεταξύ δύο προτάσεων (πώς λ.χ. θα εκφράσουμε στα αγγλικά σχέσεις όπως ‘δε θυμάμαι να έσβησα το φως’ ή ‘προσπάθησε να μην αργήσεις’ κ.ο.κ.), με έμφαση στον πλάγιο λόγο (π.χ. ‘είπε ότι θα ερχόταν’), τρίτον τον σχηματισμό των ερωτήσεων. Μετά έρχονται η παραγωγή λέξεων (όπως πώς να δημιουργούμε επίθετα από ρήματα), η χρήση των προθέσεων (on, in, at) και άλλα θέματα.
Τι παραλείπεται
Αν θα έπρεπε να απαριθμήσω τα γραμματικά φαινόμενα της αγγλικής που δεν περιγράφονται και δε διδάσκονται – και δε μιλάω για δευτερεύοντες ή περιφερειακούς κανόνες – δε θα μου έφτανε ολόκληρη η σελίδα. Ένα δεύτερο πρόβλημα ειναι ότι οι γραμματικές δομές που τελικά διδάσκονται δεν είναι εκείνες που πράγματι δυσκολεύουν περισσότερο τους ελληνόφωνους που μαθαίνουν αγγλικά. Ουσιαστικά, η συλλογή των γραμματικών φαινομένων που διδάσκονται στα σχολεία και στα φροντιστήρια δεν αποτελείται ούτε από τα πιο βασικά φαινόμενα της αγγλικής, ούτε από εκείνα τα οποία θα παρουσίαζαν τις περισσότερες δυσκολίες για τον ελληνόφωνο μαθητή.
Τέλος, υπάρχουν ολόκληρες περιοχές της γραμματικής της αγγλικής, όπως η Φωνολογία, η γραμματική αναπαράσταση των φθόγγων και της προσωδίας της γλώσσας, που είτε δε διδάσκονται σχεδόν ποτέ ή παρουσιάζονται στοιχειωδώς, ως λ.χ. οδηγίες για την προφορά συγκεκριμένων γραμμάτων, φθόγγων ή μεμονωμένων λέξεων. Αυτό το τελευταίο είναι σοβαρότατο πρόβλημα και αποτελεί μεγάλο κενό στη διδασκαλία της αγγλικής γραμματικής, ακριβώς επειδή τα αγγλικά και τα ελληνικά διαφέρουν φωνολογικώς τόσο καίρια μεταξύ τους, όπως συζητούσαμε και την προηγούμενη φορά.
Μια διεπιστημονική λύση
Νομίζω πως τα παραπάνω σκιαγράφησαν κάποια βασικά προβλήματα στη διδασκαλία της γραμματικής της αγγλικής ως ξένης γλώσσας και, τουλάχιστον, την ανάγκη να ξανασκεφτούμε και να ξανασχεδιάσουμε τη διδασκαλία της αγγλικής γραμματικής. Πώς όμως πρέπει να προχωρήσουμε;
Κατ’ αρχήν χρειαζόμαστε πλήρεις και επιστημονικές γραμματικές περιγραφές της αγγλικής γλώσσας. Ευτυχώς υπάρχουν τουλάχιστον δύο μνημειώδεις, λεπτομερέστατες αλλά και διαφωτιστικότατες αγγλικές γραμματικές: η μία, των Quirk, Greenbaum, Leech και Svartvik βγήκε το 1980 (κι έχει γνωρίσει απανωτές επανεκδόσεις): A grammar of contemporary English. Η δεύτερη, The Cambridge grammar of the English language, των Huddleston, Pullum και Bauer, κυκλοφόρησε το 2002.
Με βάση λοιπόν μια γερή γραμματική μπορούμε να έχουμε πλήρη εποπτεία και σωστή περιγραφή των δομών και των φαινομένων που πρέπει να διδαχτούν. Πώς όμως θα καταρτίσουμε την ακριβή ύλη και τις μεθόδους διδασκαλίας; Εδώ φυσικά θα χρειαστούμε τη συνδρομή της Εφαρμοσμένης Γλωσσολογίας.
Επιπλέον, πρέπει βεβαιωθούμε ότι τα φαινόμενα στα οποία θα ρίξουμε το βάρος της διδασκαλίας είναι αυτά στα οποία οι μαθητές μας θα δυσκολεύονται. Γι’ αυτό τον σκοπό χρειάζεται να ανατρέξουμε στη βιβλιογραφία στην Κατάκτηση Δεύτερης Γλώσσας (Second Language Acquisition), όπου μελετάται ποιες δομές είναι ‘δύσκολες’ και για τους ομιλητές ποιων γλωσσών. Λόγου χάρη, γνωρίζουμε ότι οι ελληνόφωνοι μαθητές δυσκολεύονται στην κατάκτηση του κανόνα του υποχρεωτικού υποκειμένου της αγγλικής (π.χ. το it στο ‘it is clear that she is deranged’) και στις συνέπειές του.
Εν κατακλείδι, χρειάζεται μια φρέσκια και διεπιστημονική προσέγγιση στη διδασκαλία της γραμματικής των αγγλικών ως ξένης γλώσσας.
[Δημοσιεύτηκε στον κυριακάτικο Πολίτη της 30ης Νοεμβρίου 2008]
Μια ολίγη από ‘γραμματική της αγγλικής’
Όπως έχω ξαναγράψει, η κατανόηση των γλωσσικών φαινομένων έχει κάνει θεαματικά άλματα τα τελευταία πενήντα χρόνια. Διαπιστώνει όμως κανείς ότι ένα απελπιστικά μικρό κομμάτι αυτών των περιγραφών και των ανακαλύψεων πάνω στα γραμματικά φαινόμενα έχει διηθηθεί στα εγχειρίδια και τις μεθόδους διδασκαλίας της γραμματικής.
Εστιάζοντας στη διδασκαλία της γραμματικής ξένων γλωσσών, όπως τα αγγλικά, διαπιστώνουμε ότι εξετάζει μόνο ένα περιορισμένο σώμα γραμματικών φαινομένων, το οποίο διδάσκεται συστηματικά: ένα σώμα που ελάχιστα έχει αλλάξει ή εμπλουτιστεί τις τελευταίες δεκαετίες. Έτσι, όταν διδάσκουμε γραμματική της αγγλικής, διδάσκουμε κυρίως τα εξής:
Πρώτον, τους χρόνους του ρήματος, την παθητική φωνή και την αναθετικότητα (causatives), δεύτερον, τον υποταγμένο λόγο, δηλαδή τη σχέση εξάρτησης μεταξύ δύο προτάσεων (πώς λ.χ. θα εκφράσουμε στα αγγλικά σχέσεις όπως ‘δε θυμάμαι να έσβησα το φως’ ή ‘προσπάθησε να μην αργήσεις’ κ.ο.κ.), με έμφαση στον πλάγιο λόγο (π.χ. ‘είπε ότι θα ερχόταν’), τρίτον τον σχηματισμό των ερωτήσεων. Μετά έρχονται η παραγωγή λέξεων (όπως πώς να δημιουργούμε επίθετα από ρήματα), η χρήση των προθέσεων (on, in, at) και άλλα θέματα.
Τι παραλείπεται
Αν θα έπρεπε να απαριθμήσω τα γραμματικά φαινόμενα της αγγλικής που δεν περιγράφονται και δε διδάσκονται – και δε μιλάω για δευτερεύοντες ή περιφερειακούς κανόνες – δε θα μου έφτανε ολόκληρη η σελίδα. Ένα δεύτερο πρόβλημα ειναι ότι οι γραμματικές δομές που τελικά διδάσκονται δεν είναι εκείνες που πράγματι δυσκολεύουν περισσότερο τους ελληνόφωνους που μαθαίνουν αγγλικά. Ουσιαστικά, η συλλογή των γραμματικών φαινομένων που διδάσκονται στα σχολεία και στα φροντιστήρια δεν αποτελείται ούτε από τα πιο βασικά φαινόμενα της αγγλικής, ούτε από εκείνα τα οποία θα παρουσίαζαν τις περισσότερες δυσκολίες για τον ελληνόφωνο μαθητή.
Τέλος, υπάρχουν ολόκληρες περιοχές της γραμματικής της αγγλικής, όπως η Φωνολογία, η γραμματική αναπαράσταση των φθόγγων και της προσωδίας της γλώσσας, που είτε δε διδάσκονται σχεδόν ποτέ ή παρουσιάζονται στοιχειωδώς, ως λ.χ. οδηγίες για την προφορά συγκεκριμένων γραμμάτων, φθόγγων ή μεμονωμένων λέξεων. Αυτό το τελευταίο είναι σοβαρότατο πρόβλημα και αποτελεί μεγάλο κενό στη διδασκαλία της αγγλικής γραμματικής, ακριβώς επειδή τα αγγλικά και τα ελληνικά διαφέρουν φωνολογικώς τόσο καίρια μεταξύ τους, όπως συζητούσαμε και την προηγούμενη φορά.
Μια διεπιστημονική λύση
Νομίζω πως τα παραπάνω σκιαγράφησαν κάποια βασικά προβλήματα στη διδασκαλία της γραμματικής της αγγλικής ως ξένης γλώσσας και, τουλάχιστον, την ανάγκη να ξανασκεφτούμε και να ξανασχεδιάσουμε τη διδασκαλία της αγγλικής γραμματικής. Πώς όμως πρέπει να προχωρήσουμε;
Κατ’ αρχήν χρειαζόμαστε πλήρεις και επιστημονικές γραμματικές περιγραφές της αγγλικής γλώσσας. Ευτυχώς υπάρχουν τουλάχιστον δύο μνημειώδεις, λεπτομερέστατες αλλά και διαφωτιστικότατες αγγλικές γραμματικές: η μία, των Quirk, Greenbaum, Leech και Svartvik βγήκε το 1980 (κι έχει γνωρίσει απανωτές επανεκδόσεις): A grammar of contemporary English. Η δεύτερη, The Cambridge grammar of the English language, των Huddleston, Pullum και Bauer, κυκλοφόρησε το 2002.
Με βάση λοιπόν μια γερή γραμματική μπορούμε να έχουμε πλήρη εποπτεία και σωστή περιγραφή των δομών και των φαινομένων που πρέπει να διδαχτούν. Πώς όμως θα καταρτίσουμε την ακριβή ύλη και τις μεθόδους διδασκαλίας; Εδώ φυσικά θα χρειαστούμε τη συνδρομή της Εφαρμοσμένης Γλωσσολογίας.
Επιπλέον, πρέπει βεβαιωθούμε ότι τα φαινόμενα στα οποία θα ρίξουμε το βάρος της διδασκαλίας είναι αυτά στα οποία οι μαθητές μας θα δυσκολεύονται. Γι’ αυτό τον σκοπό χρειάζεται να ανατρέξουμε στη βιβλιογραφία στην Κατάκτηση Δεύτερης Γλώσσας (Second Language Acquisition), όπου μελετάται ποιες δομές είναι ‘δύσκολες’ και για τους ομιλητές ποιων γλωσσών. Λόγου χάρη, γνωρίζουμε ότι οι ελληνόφωνοι μαθητές δυσκολεύονται στην κατάκτηση του κανόνα του υποχρεωτικού υποκειμένου της αγγλικής (π.χ. το it στο ‘it is clear that she is deranged’) και στις συνέπειές του.
Εν κατακλείδι, χρειάζεται μια φρέσκια και διεπιστημονική προσέγγιση στη διδασκαλία της γραμματικής των αγγλικών ως ξένης γλώσσας.
[Δημοσιεύτηκε στον κυριακάτικο Πολίτη της 30ης Νοεμβρίου 2008]
2/11/08
Ο νέος αρχαϊσμός
Αρχαϊσμός και υπερδιόρθωση
Ο Γιάννης Χάρης αρθρογραφεί εδώ και πάρα πολλά χρόνια για γλωσσικά θέματα και ενδέχεται να είναι ο οξυδερκέστερος παρατηρητής και αναλυτής τους ανάμεσα σε όσους καταπιάνονται με τη γλώσσα στον ελληνικό τύπο. Η προσοχή και η ακρίβεια στις περιγραφές του συνοδεύονται πολύ συχνά από συναρπαστική απλότητα αλλά και από πετυχημένη εκλαΐκευση των ευρημάτων της γλωσσικής επιστήμης. Πολλά κείμενά του αποτελούν παραδείγματα του πώς πρέπει να προσεγγίζουμε γενικά τη γλώσσα και τα γλωσσικά ζητήματα: χωρίς να προσκυνούμε τις προκαταλήψεις μας και προσπαθώντας να είμαστε περισσότερο φιλοπερίεργοι παρά επικριτικοί – όπως τονίζει στο διαδικτυακό Language Log ο Mark Liberman.
Ο Γ. Χάρης έχει ασχοληθεί επανειλημμένα στα κείμενά του στην εφημερίδα τα Νέα με τις αρχαϊστικές τάσεις στη σύγχρονη χρήση της ελληνικής. Παραθέτει πλήθος παραδειγμάτων, σταχυολογημένων με υπομονή και επιμέλεια: αρχαϊστικών γραμματικών τύπων και λέξεων όπως «του πολυπραγμονήσαντος» και «επιλαγχάνουν», νεοαρχαϊσμών όπως «αρνείτο», τη γενίκευση χρήσης ρημάτων όπως το ‘λαμβάνω’ και, ακόμα, σόλοικες συντάξεις με γενική ρημάτων όπως ‘διαφεύγω’ ή ‘μετέρχομαι’ (δηλαδή για τη μόδα του, λ.χ., «διαφεύγω της σύλληψης» αντί «διαφεύγω τη σύλληψη»).
Ο Χάρης ορθώς επισημαίνει τα παραπάνω παραδείγματα και τα όμοιά τους ως περιπτώσεις υπερδιόρθωσης, της παραγωγής και χρήσης δηλαδή καινοπαγών τύπων που μοιάζουν πιο σωστοί – κι ας είναι αρκετές φορές αδόκιμοι ή και αντιγραμματικοί. Η υπερδιόρθωση είναι η διαδικασία που δίνει τα ‘αποδέκτηκε’, ‘παιγνίδια’, ‘αβάστακτος’ και ‘ελέγκτηκε’ στην Κοινή Νεοελληνική της Κύπρου (‘Περί Γλώσσας’ της 22ης Ιουλίου 2007), ενώ στο παρελθόν μάς έδωσε τις γνωστές ελληνικούρες αλλά και την προφορά των νι-δέλτα ως ‘νδ’ αντί για ‘nd’, η οποία με τη σειρά της μας εξανάγκασε να ξαναορθογραφήσουμε τις λέξεις ‘άνδρας’ και ‘δένδρο’ ως ‘άντρας’ και ‘δέντρο’ – ώστε να αποδίδεται η παλιότερη και ‘λαϊκότερη’ προφορά τους...
Η εξήγηση του φαινομένου
Πώς ερμηνεύεται όμως αυτό το κύμα υπερδιόρθωσης; Ο Γ. Χάρης σε άρθρο του της 18ης Οκτωβρίου εκφράζει τη γνώμη ότι η χρήση γραμματικών αρχαϊσμών (π.χ. ‘εσχηκότες’) και εξαρχαϊσμών (π.χ. ‘του πλέκειν’) καθώς και η εντατική χρήση σπάνιων λόγιων λέξεων (π.χ. ‘οψέποτε’ ή ‘κρύβδην’) αποτελούν συμπτώματα «απαξίωσης της [δημοτικής] γλώσσας» και της παλινόρθωσης μιας νεοσυντηρητικής ιδεολογίας.
Αυτή η γνώμη σίγουρα έχει βάση: πολλές υπερδιορθωτικές τάσεις είναι κοινωνιογλωσσικού χαρακτήρα, συνέπεια συνειδητής στροφής προς τη λόγια γλώσσα. Ωστόσο, δεν αρκούν η επίδειξη λογιότητας και ο νεοσυντηρητισμός για να εξηγήσουν πλήρως το φαινόμενο. Λόγου χάρη, ο Θ. Μωυσιάδης, που στο μπλογκ του Linguarium καταπιάνεται με το ίδιο πάνω-κάτω ζήτημα, επισημαίνει καίρια τη λειτουργική ευκολία του να χρησιμοποιούμε εξαρχαϊσμένους ρηματικούς τύπους στον παρατατικό όπως λ.χ. ‘διερωτώντο’ (πλάι στο ‘αναρωτιόνταν’) ή ‘αφορμώντο’ (αντί για ‘αφορμούνταν’ ή αντί για τις υπό στιγματισμό διαλεκτικές παραλλαγές του).
Έτσι, χωρίς να αρνείται κανείς ότι η χρήση λόγιου και εξαρχαϊσμένου λόγου μπορεί να είναι ένας τρόπος απλώς να κάνουμε φιγούρα (δείτε κι όσα έγραφα στις 22 Ιουνίου, άλλωστε), δεν αποτελούν όλες οι περιπτώσεις (εξ)αρχαϊσμού τσαλίμια και δεν έχουν απαραίτητα ιδεολογικό χαρακτήρα: κάποιες φορές, ένας τύπος σαν το ‘ετίθετο’ είναι η εύκολη λύση που συμπληρώνει ένα μορφολογικό κενό.
Ο αρχαϊσμός ως δανεισμός
Τέλος, ο Γ. Χάρης στο παραπάνω άρθρο κάνει μια έκκληση:
Γενικότερα, η γλωσσική αλλαγή, όποιες κι αν είναι οι εκάστοτε αφορμές της και όποια κι αν είναι η «κατεύθυνσή» της, δεν αποτελεί μια διαδικασία αντικατάστασης μιας ξεκάθαρα περι(γε)γραμμένης ποικιλίας (λ.χ. «κοινή νεοελληνική») από μια άλλη (λ.χ. «αρχαΐζουσα κοινή νεοελληνική»), παρά μια διεργασία με εξωτερικές-κοινωνικοϊδεολογικές όσο και εσωτερικές-ενδογλωσσικές αιτίες.
[Δημοσιεύτηκε στον κυριακάτικο Πολίτη της 2ης Νοεμβρίου 2008]
Ο Γιάννης Χάρης αρθρογραφεί εδώ και πάρα πολλά χρόνια για γλωσσικά θέματα και ενδέχεται να είναι ο οξυδερκέστερος παρατηρητής και αναλυτής τους ανάμεσα σε όσους καταπιάνονται με τη γλώσσα στον ελληνικό τύπο. Η προσοχή και η ακρίβεια στις περιγραφές του συνοδεύονται πολύ συχνά από συναρπαστική απλότητα αλλά και από πετυχημένη εκλαΐκευση των ευρημάτων της γλωσσικής επιστήμης. Πολλά κείμενά του αποτελούν παραδείγματα του πώς πρέπει να προσεγγίζουμε γενικά τη γλώσσα και τα γλωσσικά ζητήματα: χωρίς να προσκυνούμε τις προκαταλήψεις μας και προσπαθώντας να είμαστε περισσότερο φιλοπερίεργοι παρά επικριτικοί – όπως τονίζει στο διαδικτυακό Language Log ο Mark Liberman.
Ο Γ. Χάρης έχει ασχοληθεί επανειλημμένα στα κείμενά του στην εφημερίδα τα Νέα με τις αρχαϊστικές τάσεις στη σύγχρονη χρήση της ελληνικής. Παραθέτει πλήθος παραδειγμάτων, σταχυολογημένων με υπομονή και επιμέλεια: αρχαϊστικών γραμματικών τύπων και λέξεων όπως «του πολυπραγμονήσαντος» και «επιλαγχάνουν», νεοαρχαϊσμών όπως «αρνείτο», τη γενίκευση χρήσης ρημάτων όπως το ‘λαμβάνω’ και, ακόμα, σόλοικες συντάξεις με γενική ρημάτων όπως ‘διαφεύγω’ ή ‘μετέρχομαι’ (δηλαδή για τη μόδα του, λ.χ., «διαφεύγω της σύλληψης» αντί «διαφεύγω τη σύλληψη»).
Ο Χάρης ορθώς επισημαίνει τα παραπάνω παραδείγματα και τα όμοιά τους ως περιπτώσεις υπερδιόρθωσης, της παραγωγής και χρήσης δηλαδή καινοπαγών τύπων που μοιάζουν πιο σωστοί – κι ας είναι αρκετές φορές αδόκιμοι ή και αντιγραμματικοί. Η υπερδιόρθωση είναι η διαδικασία που δίνει τα ‘αποδέκτηκε’, ‘παιγνίδια’, ‘αβάστακτος’ και ‘ελέγκτηκε’ στην Κοινή Νεοελληνική της Κύπρου (‘Περί Γλώσσας’ της 22ης Ιουλίου 2007), ενώ στο παρελθόν μάς έδωσε τις γνωστές ελληνικούρες αλλά και την προφορά των νι-δέλτα ως ‘νδ’ αντί για ‘nd’, η οποία με τη σειρά της μας εξανάγκασε να ξαναορθογραφήσουμε τις λέξεις ‘άνδρας’ και ‘δένδρο’ ως ‘άντρας’ και ‘δέντρο’ – ώστε να αποδίδεται η παλιότερη και ‘λαϊκότερη’ προφορά τους...
Η εξήγηση του φαινομένου
Πώς ερμηνεύεται όμως αυτό το κύμα υπερδιόρθωσης; Ο Γ. Χάρης σε άρθρο του της 18ης Οκτωβρίου εκφράζει τη γνώμη ότι η χρήση γραμματικών αρχαϊσμών (π.χ. ‘εσχηκότες’) και εξαρχαϊσμών (π.χ. ‘του πλέκειν’) καθώς και η εντατική χρήση σπάνιων λόγιων λέξεων (π.χ. ‘οψέποτε’ ή ‘κρύβδην’) αποτελούν συμπτώματα «απαξίωσης της [δημοτικής] γλώσσας» και της παλινόρθωσης μιας νεοσυντηρητικής ιδεολογίας.
Αυτή η γνώμη σίγουρα έχει βάση: πολλές υπερδιορθωτικές τάσεις είναι κοινωνιογλωσσικού χαρακτήρα, συνέπεια συνειδητής στροφής προς τη λόγια γλώσσα. Ωστόσο, δεν αρκούν η επίδειξη λογιότητας και ο νεοσυντηρητισμός για να εξηγήσουν πλήρως το φαινόμενο. Λόγου χάρη, ο Θ. Μωυσιάδης, που στο μπλογκ του Linguarium καταπιάνεται με το ίδιο πάνω-κάτω ζήτημα, επισημαίνει καίρια τη λειτουργική ευκολία του να χρησιμοποιούμε εξαρχαϊσμένους ρηματικούς τύπους στον παρατατικό όπως λ.χ. ‘διερωτώντο’ (πλάι στο ‘αναρωτιόνταν’) ή ‘αφορμώντο’ (αντί για ‘αφορμούνταν’ ή αντί για τις υπό στιγματισμό διαλεκτικές παραλλαγές του).
Έτσι, χωρίς να αρνείται κανείς ότι η χρήση λόγιου και εξαρχαϊσμένου λόγου μπορεί να είναι ένας τρόπος απλώς να κάνουμε φιγούρα (δείτε κι όσα έγραφα στις 22 Ιουνίου, άλλωστε), δεν αποτελούν όλες οι περιπτώσεις (εξ)αρχαϊσμού τσαλίμια και δεν έχουν απαραίτητα ιδεολογικό χαρακτήρα: κάποιες φορές, ένας τύπος σαν το ‘ετίθετο’ είναι η εύκολη λύση που συμπληρώνει ένα μορφολογικό κενό.
Ο αρχαϊσμός ως δανεισμός
Τέλος, ο Γ. Χάρης στο παραπάνω άρθρο κάνει μια έκκληση:
Αν δηλαδή αποφασίσει η γλωσσική κοινότητα να μιλάει ακόμα και σκέτη καθαρεύουσα ή έστω ένα αρχαΐζον υβριδικό γλωσσικό ιδίωμα, ας μιλάει καθαρεύουσα: να το ξέρουμε όμως ότι πρόκειται για καθαρεύουσα.Νομίζω όμως ότι το απόσπασμα περιέχει δύο παρανοήσεις. Κατ’ αρχήν η γλωσσική κοινότητα δεν πρόκειται να ‘αποφασίσει’ να χρησιμοποιεί τη μια ή την άλλη ποικιλία συνειδητά, κάτι τέτοιο συμβαίνει σπανιότατα. Επίσης, η εισαγωγή και κατασκευή λογίων και (νεο)αρχαϊζόντων τύπων στη σύγχρονη ελληνική έχει τελικά τον χαρακτήρα δανεισμού, όπως είδαμε και πάλι από αυτήν εδώ τη στήλη στις 22 Ιουνίου και στις 3 Αυγούστου. Ο δανεισμός όμως έχει ποικίλα κίνητρα και λειτουργίες. Για παράδειγμα, αν παρατηρούνταν μαζικός δανεισμός λ.χ. από την αγγλική, θα είχε άραγε νόημα μια έκκληση να ζητάμε να ανασχεθεί αυτός ο δανεισμός αυτός, εκτός και αν – αντίστοιχα – ‘ξέρουμε ότι μιλάμε αγγλικά’;
Γενικότερα, η γλωσσική αλλαγή, όποιες κι αν είναι οι εκάστοτε αφορμές της και όποια κι αν είναι η «κατεύθυνσή» της, δεν αποτελεί μια διαδικασία αντικατάστασης μιας ξεκάθαρα περι(γε)γραμμένης ποικιλίας (λ.χ. «κοινή νεοελληνική») από μια άλλη (λ.χ. «αρχαΐζουσα κοινή νεοελληνική»), παρά μια διεργασία με εξωτερικές-κοινωνικοϊδεολογικές όσο και εσωτερικές-ενδογλωσσικές αιτίες.
[Δημοσιεύτηκε στον κυριακάτικο Πολίτη της 2ης Νοεμβρίου 2008]
5/10/08
Τα μυστικά του ‘τα’
Η αφορμή
Διάβασα στην Καθημερινή της 16ης Σεπτεμβρίου μια πάρα πολύ ενδιαφέρουσα βιβλιοκρισία του Παντελή Μπουκάλα για το βιβλίο «Πώς να μιλάμε για βιβλία που δεν έχουμε διαβάσει». Ο Μπουκάλας, πέραν από προσεκτικός, οξυδερκής και νηφάλιος αναλυτής της πολιτικής και της, ας πούμε, ‘πνευματικής’ επικαιρότητας, είναι και ένας από τους λίγους που γράφουν για γλωσσικά ζητήματα και που δεν αναμασάει στερεότυπα, δεν αναπαράγει παρανοήσεις και γλωσσικά μυθεύματα, δε διακατέχεται από γλωσσαμυντορικό πανικό ή διάθεση λογιοτατισμού. Μου έκανε λοιπόν εντύπωση το παρακάτω απόσπασμα της βιβλιοκρισίας του:
Αναφορικά με τις αναφορικές
Οι αναφορικές προτάσεις είναι από τις πιο ‘δύσκολες’ περιοχές της γραμματικής των ανθρώπινων γλωσσών. Παρά τις θεαματικές προόδους στην κατανόησή τους που έχουν καταφέρει η συντακτική θεωρία και έρευνα τις τελευταίες δεκαετίες, κρατούν πολλά μυστικά τους ακόμα καλά κρυμμένα.
Εστιάζοντας στις απλές περιπτώσεις, στα ελληνικά οι αναφορικές προτάσεις που προσδιορίζουν μια ονοματική φράση σχηματίζονται συνήθως με το ‘που’, π.χ. ‘Είδα τα σταφύλια που αγόρασες για 6 ευρώ’. Χωρίς να εμβαθύνουμε σε ζητήματα θεωρίας, δηλαδή στα πώς και στα γιατί, ας πούμε ότι το ‘που’ δημιουργεί μια σχέση μεταξύ του αντικειμένου της κύριας (‘σταφύλια’) και του ρήματος της αναφορικής πρότασης (‘αγόρασες’). Ξέρουμε ότι αυτή τη δουλειά την κάνει το ‘που’, γιατί μια κύρια πρόταση του τύπου ‘*Αγόρασες για 6 ευρώ’ είναι αντιγραμματική.
Χρειάζεται (επ)ανάληψη;
Ακριβώς επειδή το ‘που’ συνδέει το ‘αγόρασες’ με το ‘σταφύλια’ της κύριας πρότασης, δε χρειάζεται ‘επαναληπτική’ κλιτική αντωνυμία στην αναφορική πρόταση. Για πολλούς ομιλητές της ελληνικής (ιδίως τους μεγαλύτερους σε ηλικία ή όσους μιλάνε πιο ‘συντηρητικές’ ιδιολέκτους) ακριβώς το ίδιο ισχύει και στον τίτλο του υπό βιβλιοκρισία βιβλίου «Πώς να μιλάμε για βιβλία που δεν έχουμε διαβάσει». Και εδώ το ‘που’ δημιουργεί μια σχέση μεταξύ του ‘βιβλία’ στην κύρια πρόταση και του ρήματος ‘διαβάσει’ μέσα στην αναφορική, γι’ αυτό και δε χρειάζεται να πούμε «πώς να μιλάμε για βιβλία που δεν τα έχουμε διαβάσει». Εδώ το ‘τα’ όντως περισσεύει για τους ομιλητές αυτούς.
Άρα κάνει λάθος ο Μπουκάλας; Όχι. Ίσα-ίσα δίνει το στίγμα μιας ομάδας ομιλητών (νεώτερων συνήθως) για την οποία η σχέση μεταξύ της ονοματικής φράσης (π.χ. ‘βιβλια’) και του ρήματος της αναφορικής (π.χ. ‘διαβάσει’) που δημιουργεί το ‘που’ πρέπει να σηματοδοτείται επιπρόσθετα από την ‘επαναληπτική’ κλιτική αντωνυμία. Το φαινόμενο παρατηρείται σε πλήθος γλωσσών και λέγεται ‘(επ)ανάληψη’ (resumption). Η σχέση βεβαίως που δημιουργεί το ‘που’ υπάρχει και για αυτούς τους ομιλητές και δεν υποκαθίσταται από την ανάληψη: έτσι, δύσκολα κάποιος ομιλητής της ελληνικής θα δεχτεί προτάσεις όπως ‘?*Γνωρίζω τον φοιτητή που τον συνέλαβαν’.
Κλείνοντας, να σημειώσω ότι ανάληψη μπορούν να κάνουν όλοι οι ομιλητές (συντηρητικοί και μη) όταν η αναφορική δεν προσδιορίζει την ονοματική φράση, όπως σε όλα τα παραπάνω παραδείγματα, αλλά απλώς δίνει έξτρα πληροφορίες και συνήθως χωρίζεται από την κύρια πρόταση με μια σύντομη παύση, π.χ.: ‘Γνωρίζω τον Γεωργίου, που τον συνέλαβαν χτες’.
Τα παραπάνω δεν αρκούν ούτε καν για εισαγωγή στο θέμα, ελπίζω όμως ότι δίνουν μια ιδέα για το πόσους γραμματικούς κανόνες κρύβει και η πιο μικρή λέξη.
[Δημοσιεύτηκε στον κυριακάτικο Πολίτη της 5ης Οκτωβρίου 2008]
Διάβασα στην Καθημερινή της 16ης Σεπτεμβρίου μια πάρα πολύ ενδιαφέρουσα βιβλιοκρισία του Παντελή Μπουκάλα για το βιβλίο «Πώς να μιλάμε για βιβλία που δεν έχουμε διαβάσει». Ο Μπουκάλας, πέραν από προσεκτικός, οξυδερκής και νηφάλιος αναλυτής της πολιτικής και της, ας πούμε, ‘πνευματικής’ επικαιρότητας, είναι και ένας από τους λίγους που γράφουν για γλωσσικά ζητήματα και που δεν αναμασάει στερεότυπα, δεν αναπαράγει παρανοήσεις και γλωσσικά μυθεύματα, δε διακατέχεται από γλωσσαμυντορικό πανικό ή διάθεση λογιοτατισμού. Μου έκανε λοιπόν εντύπωση το παρακάτω απόσπασμα της βιβλιοκρισίας του:
Λοιπόν, ο συγγραφέας δεν αστεΐζεται. Εννοεί απολύτως όσα διαδηλώνει ο πιασάρικος πάντως τίτλος του βιβλίου του (στην ελληνική απόδοση του οποίου δεν θα ήταν περιττή η δυστυχώς καταδικασμένη στην αφάνεια επαναληπτική προσωπική αντωνυμία, το «τα», «Πώς να μιλάμε για βιβλία που δεν τα έχουμε διαβάσει»).Ο λόγος που μου έκανε εντύπωση είναι ο εξής: κάθε άλλο παρά ‘καταδικασμένη στην αφάνεια’ είναι η ‘επαναληπτική’ κλιτική αντωνυμία μέσα σε αναφορικές προτάσεις. Μάλιστα, έχει ασχοληθεί με το θέμα μεγάλος αριθμός ερευνητών τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια και όλοι συγκλίνουν στο ότι οι κλιτικές αντωνυμίες εμφανίζονται πια μέσα σε αναφορικές προτάσεις ολοένα και συχνότερα και μάλιστα σε θέσεις όπου δεν τις αποδέχονται οι μεγαλύτεροι σε ηλικία ομιλητές ή όσοι μιλάνε πιο ‘συντηρητικές’ ιδιολέκτους. Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή.
Αναφορικά με τις αναφορικές
Οι αναφορικές προτάσεις είναι από τις πιο ‘δύσκολες’ περιοχές της γραμματικής των ανθρώπινων γλωσσών. Παρά τις θεαματικές προόδους στην κατανόησή τους που έχουν καταφέρει η συντακτική θεωρία και έρευνα τις τελευταίες δεκαετίες, κρατούν πολλά μυστικά τους ακόμα καλά κρυμμένα.
Εστιάζοντας στις απλές περιπτώσεις, στα ελληνικά οι αναφορικές προτάσεις που προσδιορίζουν μια ονοματική φράση σχηματίζονται συνήθως με το ‘που’, π.χ. ‘Είδα τα σταφύλια που αγόρασες για 6 ευρώ’. Χωρίς να εμβαθύνουμε σε ζητήματα θεωρίας, δηλαδή στα πώς και στα γιατί, ας πούμε ότι το ‘που’ δημιουργεί μια σχέση μεταξύ του αντικειμένου της κύριας (‘σταφύλια’) και του ρήματος της αναφορικής πρότασης (‘αγόρασες’). Ξέρουμε ότι αυτή τη δουλειά την κάνει το ‘που’, γιατί μια κύρια πρόταση του τύπου ‘*Αγόρασες για 6 ευρώ’ είναι αντιγραμματική.
Χρειάζεται (επ)ανάληψη;
Ακριβώς επειδή το ‘που’ συνδέει το ‘αγόρασες’ με το ‘σταφύλια’ της κύριας πρότασης, δε χρειάζεται ‘επαναληπτική’ κλιτική αντωνυμία στην αναφορική πρόταση. Για πολλούς ομιλητές της ελληνικής (ιδίως τους μεγαλύτερους σε ηλικία ή όσους μιλάνε πιο ‘συντηρητικές’ ιδιολέκτους) ακριβώς το ίδιο ισχύει και στον τίτλο του υπό βιβλιοκρισία βιβλίου «Πώς να μιλάμε για βιβλία που δεν έχουμε διαβάσει». Και εδώ το ‘που’ δημιουργεί μια σχέση μεταξύ του ‘βιβλία’ στην κύρια πρόταση και του ρήματος ‘διαβάσει’ μέσα στην αναφορική, γι’ αυτό και δε χρειάζεται να πούμε «πώς να μιλάμε για βιβλία που δεν τα έχουμε διαβάσει». Εδώ το ‘τα’ όντως περισσεύει για τους ομιλητές αυτούς.
Άρα κάνει λάθος ο Μπουκάλας; Όχι. Ίσα-ίσα δίνει το στίγμα μιας ομάδας ομιλητών (νεώτερων συνήθως) για την οποία η σχέση μεταξύ της ονοματικής φράσης (π.χ. ‘βιβλια’) και του ρήματος της αναφορικής (π.χ. ‘διαβάσει’) που δημιουργεί το ‘που’ πρέπει να σηματοδοτείται επιπρόσθετα από την ‘επαναληπτική’ κλιτική αντωνυμία. Το φαινόμενο παρατηρείται σε πλήθος γλωσσών και λέγεται ‘(επ)ανάληψη’ (resumption). Η σχέση βεβαίως που δημιουργεί το ‘που’ υπάρχει και για αυτούς τους ομιλητές και δεν υποκαθίσταται από την ανάληψη: έτσι, δύσκολα κάποιος ομιλητής της ελληνικής θα δεχτεί προτάσεις όπως ‘?*Γνωρίζω τον φοιτητή που τον συνέλαβαν’.
Κλείνοντας, να σημειώσω ότι ανάληψη μπορούν να κάνουν όλοι οι ομιλητές (συντηρητικοί και μη) όταν η αναφορική δεν προσδιορίζει την ονοματική φράση, όπως σε όλα τα παραπάνω παραδείγματα, αλλά απλώς δίνει έξτρα πληροφορίες και συνήθως χωρίζεται από την κύρια πρόταση με μια σύντομη παύση, π.χ.: ‘Γνωρίζω τον Γεωργίου, που τον συνέλαβαν χτες’.
Τα παραπάνω δεν αρκούν ούτε καν για εισαγωγή στο θέμα, ελπίζω όμως ότι δίνουν μια ιδέα για το πόσους γραμματικούς κανόνες κρύβει και η πιο μικρή λέξη.
[Δημοσιεύτηκε στον κυριακάτικο Πολίτη της 5ης Οκτωβρίου 2008]
3/8/08
Ανθρώπων έργα (και του Θωμά το μαγαζί)
Τύποι δανείων
Την προηγούμενη φορά μιλήσαμε για τον εσωτερικό δάνεισμό λέξεων από παλιότερες μορφές της γλώσσας μας, κυρίως από τις λόγιες μορφές της. Επίσης, είδαμε συνοπτικά κάποια κίνητρα πίσω από αυτή τη διαδικασία: η προσπάθεια να εκφράσουμε μονολεκτικά μια σύνθετη έννοια, η πρόθεση να προσδώσουμε στο κείμενό μας (προφορικό ή γραπτό) ένα ιδιαίτερο ύφος ή τόνο, η επιθυμία να εντυπωσιάσουμε επιδεικνύοντας την εξοικείωσή μας με τη λόγια παράδοση και, κατά συνέπεια, τις ιδέες και τα ιδεώδη της (κλασικής) ελληνικής καλλιέργειας.
Όμως, ο εσωτερικός δανεισμός δεν περιορίζεται στις λέξεις. Πολλές φορές οι ομιλητές δανειζόμαστε συντακτικά σχήματα από παλιότερες μορφές της γλώσσας μας, και πάλι από λόγιες μορφές πολλές φορές. Ένα παράδειγμα δανεισμού ενός συντακτικού σχήματος από τη λόγια παράδοσή μας είναι και αυτό της πρόταξης της γενικής, ιδίως σε τίτλους εφημερίδων, βιβλίων, δίσκων κτλ. (π.χ. ‘ανθρώπων έργα’) και επωνυμίες επιχειρήσεων (π.χ. ‘Ευθαλίας γεύσεις’). Τις τελευταίες δεκαετίες παρατηρούμε ότι έχουν αυξηθεί οι περιπτώσεις εμφάνισης αυτού του σχήματος. Έχει σχεδόν γίνει μόδα.
Η θέση της γενικής
Ας δούμε όμως τα πράγματα από την αρχή. Στα Νέα Ελληνικά μια φράση σε γενική, π.χ. ‘του Θωμά’, κανονικά ακολουθεί το ουσιαστικό: ‘το μαγαζί του Θωμά’, ‘κρασί Λήμνου’, ‘πράξη βίας’, ‘λάδι ελιάς’. Βεβαίως, σε περιπτώσεις όπως ‘του Θωμά το μαγαζί’, μπορούμε να έχουμε μια φράση σε γενική (όπως ‘του Θωμά’) μπροστά από το άρθρο, για λόγους έμφασης. Δεν μπορούμε, στα Νέα Ελληνικά, να πούμε κάτι σαν και το αντιγραμματικό ‘*το του Θωμά μαγαζί’, να βάλουμε δηλαδή τη φράση σε γενική μετά το άρθρο. Παράλληλα, τα ‘*Λήμνου κρασί’, ‘*βίας πράξη’ και ‘*ελιάς λάδι’ ακούγονται πάρα πολύ αλλόκοτα, αν όχι εντελώς αντιγραμματικά.
Πώς συμβιβάζεται η παραπάνω σύντομη περιγραφή με την ύπαρξη και την αυξανόμενη εμφάνιση της πρόταξης της γενικής σε φράσεις όπως ‘ανθρώπων έργα’, ‘Ευθαλίας γεύσης’, ‘οίνου μέλαθρον’, ‘Ιωνίας μνήμες’, ‘αγάπης έργο’, και ούτω καθεξής;
Ιστορικά, το φαινόμενο μπορεί να περιγραφεί κάπως έτσι: πάντα υπήρχανε στα Νέα Ελληνικά στερεοτυπικές εκφράσεις με προτεταγμένη τη γενική, ‘Ιλίου Μέλαθρον’, ‘χαράς ευαγγέλια’ κτλ., δανεισμένες από την αρχαία και την Κοινή των ευαγγελίων αντίστοιχα. Η παραγωγή καινούργιων, πρωτότυπων εκφράσεων – όπως αυτές που σταχυολόγησα πρόχειρα πιο πάνω – άρχισε πολύ πρόσφατα, στα τέλη της δεκαετίας του ’80. Αυτό πιθανότατα σηματοδοτεί ότι περάσαμε από τον δανεισμό μεμονωμένων εκφράσεων (π.χ. ‘χαράς ευαγγέλια’) της λόγιας παράδοσης στον δανεισμό του ίδιου του συντακτικού σχήματος, ώστε μπορούμε πια να παράγουμε καινούργιες φράσεις με τη γενική προτεταγμένη, όπως ‘παιδιών παράδεισος’ (όνομα νηπιαγωγείου).
Πώς να δανειστείτε ένα ‘σχήμα’
Τα παραπάνω μάς οδηγούνε μοιραία στην ερώτηση πώς γίνεται να δανειστεί μια γλώσσα ένα συντακτικό σχήμα, έναν κανόνα δομής δηλαδή, από παλιότερες μορφές της ή από μια διαφορετική γλώσσα.
Πρώτα-πρώτα ο συντακτικός δανεισμός είναι γενικά πιο δύσκολος από τον δανεισμό λέξεων. Μπορώ να εισαγάγω τη λέξη ‘click’ της αγγλικής στα ελληνικά πολύ ευκολότερα απ’ ό,τι τις προθέσεις της, το πώς σχηματίζει ερωτήσεις ή το απαρέμφατό της. Αυτό συμβαίνει επειδή ο συντακτικός δανεισμός προϋποθέτει ότι η γλωσσική ποικιλία που θα λάβει το δάνειο (η ‘δανειολήπτρια’, ας πούμε) ήδη διαθέτει κάποια ομόλογη δομή ώστε να μπορέσει να ‘εισπράξει’ το δάνειο.
Επιστρέφοντας σε παραδείγματα όπως το ‘ανθρώπων έργα’, παρατηρήστε τα εξής: εάν η Νέα Ελληνική δεν επέτρεπε καθόλου να προηγούνται οι φράσεις σε γενική (όπως λ.χ. συμβαίνει στα ιταλικά), τότε ο δανεισμός του σχήματος που παράγει όλες αυτές τις προτεταγμένες γενικές μάλλον θα ήταν αδύνατος. Είδαμε όμως στην αρχή ότι μπορούμε να προτάξουμε τη φράση σε γενική πριν το άρθρο και από ‘το μαγαζί του Θωμά’ να έχουμε ‘του Θωμά το μαγαζί’. Αυτή τη δυνατότητα χρησιμοποιούμε όταν παράγουμε φράσεις όπως ‘ανθρώπων έργα’, ‘οίνου μέλαθρον’, ‘παιδιών παράδεισος’, ‘αγάπης έργο’, κτλ. Επίσης, δε μιλάμε για απλό αναλογικό σχηματισμό, αλλά για αξιοποίηση του ήδη υπάρχοντος κανόνα της Νέας Ελληνικής μαζί με τους όποιους περιορισμούς τον διέπουν. Έτσι, εάν θα θέλατε να δώσετε μια νεοελληνική ονομασία σε μαγαζί σας και θα θέλατε κάτι σαν ‘*των φίλων εστία’ ή (ακόμα χειρότερα) ‘*η φίλων εστία’, θα σας απέτρεπα.
[Δημοσιεύτηκε στον κυριακάτικο Πολίτη της 3ης Αυγούστου 2008]
Την προηγούμενη φορά μιλήσαμε για τον εσωτερικό δάνεισμό λέξεων από παλιότερες μορφές της γλώσσας μας, κυρίως από τις λόγιες μορφές της. Επίσης, είδαμε συνοπτικά κάποια κίνητρα πίσω από αυτή τη διαδικασία: η προσπάθεια να εκφράσουμε μονολεκτικά μια σύνθετη έννοια, η πρόθεση να προσδώσουμε στο κείμενό μας (προφορικό ή γραπτό) ένα ιδιαίτερο ύφος ή τόνο, η επιθυμία να εντυπωσιάσουμε επιδεικνύοντας την εξοικείωσή μας με τη λόγια παράδοση και, κατά συνέπεια, τις ιδέες και τα ιδεώδη της (κλασικής) ελληνικής καλλιέργειας.
Όμως, ο εσωτερικός δανεισμός δεν περιορίζεται στις λέξεις. Πολλές φορές οι ομιλητές δανειζόμαστε συντακτικά σχήματα από παλιότερες μορφές της γλώσσας μας, και πάλι από λόγιες μορφές πολλές φορές. Ένα παράδειγμα δανεισμού ενός συντακτικού σχήματος από τη λόγια παράδοσή μας είναι και αυτό της πρόταξης της γενικής, ιδίως σε τίτλους εφημερίδων, βιβλίων, δίσκων κτλ. (π.χ. ‘ανθρώπων έργα’) και επωνυμίες επιχειρήσεων (π.χ. ‘Ευθαλίας γεύσεις’). Τις τελευταίες δεκαετίες παρατηρούμε ότι έχουν αυξηθεί οι περιπτώσεις εμφάνισης αυτού του σχήματος. Έχει σχεδόν γίνει μόδα.
Η θέση της γενικής
Ας δούμε όμως τα πράγματα από την αρχή. Στα Νέα Ελληνικά μια φράση σε γενική, π.χ. ‘του Θωμά’, κανονικά ακολουθεί το ουσιαστικό: ‘το μαγαζί του Θωμά’, ‘κρασί Λήμνου’, ‘πράξη βίας’, ‘λάδι ελιάς’. Βεβαίως, σε περιπτώσεις όπως ‘του Θωμά το μαγαζί’, μπορούμε να έχουμε μια φράση σε γενική (όπως ‘του Θωμά’) μπροστά από το άρθρο, για λόγους έμφασης. Δεν μπορούμε, στα Νέα Ελληνικά, να πούμε κάτι σαν και το αντιγραμματικό ‘*το του Θωμά μαγαζί’, να βάλουμε δηλαδή τη φράση σε γενική μετά το άρθρο. Παράλληλα, τα ‘*Λήμνου κρασί’, ‘*βίας πράξη’ και ‘*ελιάς λάδι’ ακούγονται πάρα πολύ αλλόκοτα, αν όχι εντελώς αντιγραμματικά.
Πώς συμβιβάζεται η παραπάνω σύντομη περιγραφή με την ύπαρξη και την αυξανόμενη εμφάνιση της πρόταξης της γενικής σε φράσεις όπως ‘ανθρώπων έργα’, ‘Ευθαλίας γεύσης’, ‘οίνου μέλαθρον’, ‘Ιωνίας μνήμες’, ‘αγάπης έργο’, και ούτω καθεξής;
Ιστορικά, το φαινόμενο μπορεί να περιγραφεί κάπως έτσι: πάντα υπήρχανε στα Νέα Ελληνικά στερεοτυπικές εκφράσεις με προτεταγμένη τη γενική, ‘Ιλίου Μέλαθρον’, ‘χαράς ευαγγέλια’ κτλ., δανεισμένες από την αρχαία και την Κοινή των ευαγγελίων αντίστοιχα. Η παραγωγή καινούργιων, πρωτότυπων εκφράσεων – όπως αυτές που σταχυολόγησα πρόχειρα πιο πάνω – άρχισε πολύ πρόσφατα, στα τέλη της δεκαετίας του ’80. Αυτό πιθανότατα σηματοδοτεί ότι περάσαμε από τον δανεισμό μεμονωμένων εκφράσεων (π.χ. ‘χαράς ευαγγέλια’) της λόγιας παράδοσης στον δανεισμό του ίδιου του συντακτικού σχήματος, ώστε μπορούμε πια να παράγουμε καινούργιες φράσεις με τη γενική προτεταγμένη, όπως ‘παιδιών παράδεισος’ (όνομα νηπιαγωγείου).
Πώς να δανειστείτε ένα ‘σχήμα’
Τα παραπάνω μάς οδηγούνε μοιραία στην ερώτηση πώς γίνεται να δανειστεί μια γλώσσα ένα συντακτικό σχήμα, έναν κανόνα δομής δηλαδή, από παλιότερες μορφές της ή από μια διαφορετική γλώσσα.
Πρώτα-πρώτα ο συντακτικός δανεισμός είναι γενικά πιο δύσκολος από τον δανεισμό λέξεων. Μπορώ να εισαγάγω τη λέξη ‘click’ της αγγλικής στα ελληνικά πολύ ευκολότερα απ’ ό,τι τις προθέσεις της, το πώς σχηματίζει ερωτήσεις ή το απαρέμφατό της. Αυτό συμβαίνει επειδή ο συντακτικός δανεισμός προϋποθέτει ότι η γλωσσική ποικιλία που θα λάβει το δάνειο (η ‘δανειολήπτρια’, ας πούμε) ήδη διαθέτει κάποια ομόλογη δομή ώστε να μπορέσει να ‘εισπράξει’ το δάνειο.
Επιστρέφοντας σε παραδείγματα όπως το ‘ανθρώπων έργα’, παρατηρήστε τα εξής: εάν η Νέα Ελληνική δεν επέτρεπε καθόλου να προηγούνται οι φράσεις σε γενική (όπως λ.χ. συμβαίνει στα ιταλικά), τότε ο δανεισμός του σχήματος που παράγει όλες αυτές τις προτεταγμένες γενικές μάλλον θα ήταν αδύνατος. Είδαμε όμως στην αρχή ότι μπορούμε να προτάξουμε τη φράση σε γενική πριν το άρθρο και από ‘το μαγαζί του Θωμά’ να έχουμε ‘του Θωμά το μαγαζί’. Αυτή τη δυνατότητα χρησιμοποιούμε όταν παράγουμε φράσεις όπως ‘ανθρώπων έργα’, ‘οίνου μέλαθρον’, ‘παιδιών παράδεισος’, ‘αγάπης έργο’, κτλ. Επίσης, δε μιλάμε για απλό αναλογικό σχηματισμό, αλλά για αξιοποίηση του ήδη υπάρχοντος κανόνα της Νέας Ελληνικής μαζί με τους όποιους περιορισμούς τον διέπουν. Έτσι, εάν θα θέλατε να δώσετε μια νεοελληνική ονομασία σε μαγαζί σας και θα θέλατε κάτι σαν ‘*των φίλων εστία’ ή (ακόμα χειρότερα) ‘*η φίλων εστία’, θα σας απέτρεπα.
[Δημοσιεύτηκε στον κυριακάτικο Πολίτη της 3ης Αυγούστου 2008]
Εγγραφή σε:
Αναρτήσεις (Atom)